Kur Riski ve Korunma Ürünleri
Kur riskinin kime ait olduğunu, doğal korunmayı, vadeli işlem, opsiyon ve swap ürünlerinin mantığını, bu ürünlerin hangi kuruluşlar aracılığıyla kullanılabileceğini ve kaldıraçlı işlemlerin sınırlarını açıklar.
Kur riskinin doğuşu ve kime ait olduğu
Kur riski, döviz cinsinden bir alacak veya borcun Türk Lirası karşılığının, işlemin kurulduğu tarih ile ifa tarihi arasındaki kur hareketi nedeniyle değişmesidir. İhracatçı için risk, alacağın tahsil edileceği gün kurun düşmesidir; ithalatçı için risk, borcun ödeneceği gün kurun yükselmesidir.
Riskin kime ait olduğunu kambiyo mevzuatı doğrudan yanıtlar. Döviz tevdiat hesaplarına ilişkin hükümde, bu hesaplar nedeniyle doğacak lehte ve aleyhteki kur farklarının ilgililere ait olduğu belirtilmiştir. Banka, hesabın döviz cinsinden tutarını korur; Türk Lirası karşılığını değil.
İthalatta risk iki tarihin ayrışmasıyla büyür. Gümrük kıymeti, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihte yürürlükte olan Merkez Bankası satış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilir; bankaya yapılan ödeme ise işlem tarihindeki kurdan gerçekleşir. Arada geçen sürede kur değişirse vergi matrahı ile ödeme tutarı birbirinden ayrışır. Kur riski yönetimi, tam da bu iki tarih arasındaki belirsizliği azaltmayı amaçlar.
Doğal korunma: pozisyonu eşleştirmek
En basit ve en ucuz korunma, türev ürün kullanmadan riski içeriden kapatmaktır. Döviz geliri ile döviz giderini aynı para biriminde ve aynı vadede eşleştiren firma, net pozisyonu kadar risk taşır. Örneğin ihracat geliri ile ithalat gideri aynı para birimindeyse, iki kalem birbirini doğal olarak dengeler; korunma ihtiyacı yalnız net tutar için doğar.
Kambiyo mevzuatı, doğal korunmayı dolaylı olarak teşvik eder. Döviz geliri olmayan kişilerin döviz kredisi temin edememesi kuralı, döviz borcu ile döviz gelirinin birlikte bulunmasını arar. Döviz geliri olan kişilerde ise kredi kullanımı, son üç mali yılın döviz gelirleri toplamıyla sınırlanır. Kuralın altında yatan fikir şudur: döviz borcu, döviz geliriyle karşılanmalıdır.
İki yasak doğal korunmayı zorunlu kılar: Türkiye'de yerleşik kişilere dövize endeksli kredi kullandırılamaz ve Türkiye'de yerleşik kişiler kendi aralarındaki sözleşmelerde bedeli döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştıramaz. Bu yasaklar, döviz riskinin sözleşmeye yazılarak iç piyasaya taşınmasını engeller.
Bir diğer doğal araç döviz tevdiat hesabıdır: firma, döviz gelirini Türk Lirasına çevirmeden hesabında tutarak gelecekteki döviz ödemesini aynı cinsten karşılar; kur farkı da hesabın sahibinde kalır.
Vadeli işlem: kuru bugünden sabitlemek
Forward (vadeli döviz işlemi), tarafların bugün bir kur üzerinde anlaşıp teslimi ileri bir tarihe bıraktıkları sözleşmedir. Kur sabitlendiği için taraflar için belirsizlik ortadan kalkar; ancak kur lehe gelişirse taraflar bu avantajdan yararlanamaz. Forward, sigorta gibidir: prim, belirsizliğin ortadan kalkmasıdır.
Mevzuat çerçevesi Kararın 6 ncı maddesindedir. Bankalar dövize ve kıymetli madenlere dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmesi yapabilir. Vadeli döviz alım satımına ilişkin düzenlemeleri yapmaya Merkez Bankası yetkilidir. Bu yetki dağılımı, forward kurunun piyasada bankalar arasında oluştuğunu ve Merkez Bankasının düzenleyici olarak devrede olduğunu gösterir.
Forward'ın fiyatı, spot kur ile iki para biriminin faiz oranları arasındaki farktan doğar. Bu nedenle vadeli kur, spot kurdan sapar; sapmanın büyüklüğü vade ve faiz farkıyla ilişkilidir. İşlem tarihindeki kurların Merkez Bankasınca ilan edilen kurlar olduğu unutulmamalıdır; kur doğrulaması için gösterge kurlar kullanılır.
Opsiyon: hakkı satın almak
Opsiyon, alıcısına belirli bir kurdan belirli bir tarihte veya tarihe kadar döviz alıp satma hakkı verir; yükümlülük doğurmaz. Bu nedenle opsiyon alıcısı, kur lehine gelişirse hakkını kullanmaz ve piyasa kurundan işlem yapar. Bunun bedeli, başta ödenen primdir.
Karşılaştırma şöyle yapılır. İthalatçı, ödeme gününde kurun yükselmesinden korkuyorsa alım opsiyonu alır; kur yükselirse opsiyonu kullanır, kur düşerse piyasadan alır. Forward'da ise kur her iki yönde de sabitlenir. Bu nedenle opsiyon esneklik sağlar ama prim maliyeti taşır; forward maliyetsiz görünür ama esneklik bırakmaz.
Opsiyonun mevzuattaki yeri yine Kararın 6 ncı maddesidir. Bankalar dövize ve kıymetli madenlere dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmesi yapabilir. Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmiş bankalar ve aracı kurumlarca, dövize ve kıymetli madene dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil sermaye piyasası mevzuatına göre düzenlenmiş her türlü türev aracın alım satımı, sermaye piyasası mevzuatı çerçevesinde yapılır.
Swap ve yurt dışı türev işlemler
Swap, iki tarafın belirli bir tutardaki para birimlerini bugün ve gelecekte bir tarihte değiştirmeyi kararlaştırdıkları işlemdir. İhracatçı, elindeki dövizi bugün satıp Türk Lirası ihtiyacını karşılar ve vadede dövizi geri alır; böylece hem likidite ihtiyacını görür hem kur riskini yönetir. Swap da türev araçlar arasındadır ve aynı mevzuat çerçevesine tabidir.
Yurt dışı türev işlemlerde kanal kuralı vardır. Bedel transferinin bankalardan yapılması kaydıyla, yurt dışından vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil her türlü türev aracın alım satımı, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmiş bankalar ve aracı kurumlar aracılığıyla yapılır. Ancak Türkiye'deki yerleşik kişilere yönelik tanıtım, reklam ve pazarlama gibi faaliyetlerde bulunulmaması şartıyla, Türkiye'de yerleşik kişilerin tamamen kendi inisiyatifleri doğrultusunda yurt dışında yerleşik finansal kuruluşlarla yaptıkları türev işlemlerin bankalar ve aracı kurumlar vasıtasıyla yapılması zorunlu değildir; ancak bu işlemlere ilişkin bedel transferlerinin bankalar aracılığıyla yapılması zorunludur.
Kıymetli maden depo hesaplarında fiziki teslimat olmaksızın yapılan alım satım işlemleri kambiyo işlemi sayılır. Bu nedenle altın üzerinden kurulan korunma işlemleri de kambiyo rejiminin belge ve bildirim düzenine girer.
Kaldıraçlı işlemler ve ürün seçiminin sınırları
Korunma ürünleri, amaçlarından koparıldığında spekülasyon aracına dönüşebilir. Mevzuat bu riski kaldıraçlı işlemlerde açıkça sınırlar: kaldıraçlı işlemler ve kaldıraçlı işlemlerle aynı hükümlere tabi olduğu belirlenen türev araç işlemleri, Türkiye'de yerleşik kişilerce yalnızca Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlar aracılığıyla yapılabilir. Yetkilendirilmiş kuruluşlar haricindeki kişilerce bu işlemlere aracılık edilemez ve bu işlemlerle ilgili yurt dışına transfer yapılamaz.
Denetim de bu hükme bağlanmıştır: bankalar ile ödeme ve elektronik para kuruluşları, kaldıraçlı işlemlerin önlenmesi konusunda gerekli tedbirleri alır; hükme aykırı işlemlerin tespiti hâlinde Bakanlığa bildirimde bulunulur.
Korunma ürünü seçerken üç soru sorulur: riskin yönü ve tutarı net mi, ürünün vadesi ticari vadeyle uyumlu mu, ürün yetkili bir kuruluş aracılığıyla mı kuruluyor? Kuruluşun yetkili olması mevzuatın açık şartıdır; 1567 sayılı Kanunun 4 üncü maddesine göre ticari amaçla döviz alım satımında bulunmak için Hazine ve Maliye Bakanlığından izin alınması zorunludur. Bu üç soruya verilen yanıt, işlemin korunma mı spekülasyon mu olduğunu belirler. Mevzuatın aradığı sınır da budur: ticari işlemin doğurduğu riskin yönetilmesi.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.