Türk Parasının Kıymetini Koruma Mevzuatı

1567 sayılı Kanunun verdiği yetkiyle kurulan düzenin kapsamını, 32 sayılı Kararın serbesti ile sınırlama arasındaki dengesini, dövizle sözleşme ve ödeme serbestisini ve ihracat ile ithalata ilişkin temel hükümleri ele alır.

Düzenin amacı, konusu ve kapsamı

32 sayılı Kararın 1 inci maddesi düzenin amacını ve konusunu tek bir hükümde toplar: Türk parasının kıymetini korumak amacıyla, Türk parasının yabancı paralar karşısındaki değerinin belirlenmesine, döviz ve dövizi temsil eden belgelere ilişkin tüm işlemler ile dövizlerin tasarruf ve idaresine, Türk parası ve Türk parasını temsil eden belgelerin ithal ve ihracına, kıymetli maden, taş ve eşyalara, ihracata, ithalata, özelliği olan ihracat ve ithalata, görünmeyen işlemlere ve sermaye hareketlerine ilişkin kambiyo işlemlerine ait düzenleyici ve sınırlayıcı esaslar Karar ile belirlenmiştir.

Kapsamın genişliği, dersin diğer konularının neden bu Karara dayandığını açıklar. İhracat bedelinin yurda getirilmesi, ithalat bedelinin ödenmesi, kur rejimi, bankaların bildirim yükümlülükleri ve türev işlemler aynı metnin farklı maddelerine bağlanır.

Kararın kapsamı, çeşitli kanunlar ve uluslararası anlaşmalarda yer alan özel hükümler saklı kalmak kaydıyla uygulanır. Bu kayıt, gümrük ve dış ticaret mevzuatının kendi özel hükümlerinin önce uygulanacağını gösterir.

Temel kavramlar

Kararın 2 nci maddesi, uygulamanın bütün konularında kullanılan kavramları tanımlar. Türkiye'de yerleşik kişiler, yurt dışında işçi, serbest meslek ve müstakil iş sahibi Türk vatandaşları dahil Türkiye'de kanuni yerleşim yeri bulunan gerçek ve tüzel kişilerdir; dışarıda yerleşik kişiler ise Türkiye'de yerleşik sayılmayan gerçek ve tüzel kişilerdir. Yükümlülüğün kime ait olduğu çoğu kez bu ayrıma göre belirlenir.

Türk parası, Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre Türkiye'de tedavülde bulunan veya tedavülden kaldırılmış olsa bile değiştirme süresi dolmamış paralardır. Döviz, efektif dahil yabancı parayla ödemeyi sağlayan her nevi hesap, belge ve vasıtadır; efektif banknot şeklindeki yabancı ülke paralarıdır.

Karar ayrıca döviz gelirini tanımlar: ilgili mevzuatla belirlenen ihracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerden elde edilen gelirler döviz geliridir. Bu tanım, döviz kredisi kullanma hakkından destek mevzuatına kadar birçok alanda ölçü olarak kullanılır.

Türk parasında serbesti ve sınırlar

Kararın 3 üncü maddesi Türk parası rejimini serbesti üzerine kurar: Türk parası ve Türk parasıyla ödemeyi sağlayan belgelerin yurttan ihracı ve yurda ithali serbesttir. Dışarıda yerleşik kişilerin Türkiye'de Türk parası ile ödeme, tahsilat ve tevdiatta bulunmaları da serbesttir.

Serbesti iki noktada bildirim ve esas kaydına bağlanır. Bankalar, ithalat, ihracat ve görünmeyen işlemler dışındaki yurt dışına yapılan 50.000 ABD doları karşılığını aşan Türk Lirası transferlerine ilişkin bilgileri transfer tarihinden itibaren 30 gün içinde Bakanlıkça belirlenecek mercilere bildirir. Ayrıca 185.000 TL'yi aşan Türk parasının yurt dışına çıkarılması, Bakanlıkça belirlenecek esaslar dahilinde yapılır.

Bu hükümlerin ortak mantığı şudur: işlem yasaklanmaz, ancak belirli bir eşiğin üzerindeki hareket kayda ve bildirime bağlanır. Eşik tutarları Kararda yazılıdır; uygulamada güncel metin esas alınır.

Döviz işlemlerinde serbesti ve dövizle sözleşme yasağı

Kararın 4 üncü maddesi döviz rejimini düzenler. Yurda döviz ithali ve yurttan döviz ihracı serbesttir. Türkiye'de yerleşik kişilerin beraberlerinde döviz bulundurmaları, bankalar, yetkili müesseseler, PTT ve kıymetli maden aracı kuruluşları ile yurt dışında döviz alım satımına yetkili kuruluşlardan döviz satın almaları ve bunlara döviz satmaları, dövizlerini bankalarda açacakları hesaplarda tutmaları serbesttir. Türkiye'de yerleşik kişiler ile dışarıda yerleşik kişilerin bankalar vasıtasıyla yurt dışına döviz transfer ettirmeleri de serbesttir.

Buna karşılık maddenin (g) bendi, yurt içi ilişkilerde önemli bir sınır getirir: Türkiye'de yerleşik kişiler, Bakanlıkça belirlenen haller dışında, kendi aralarındaki menkul ve gayrimenkul alım satım, taşıt ve finansal kiralama dahil her türlü menkul ve gayrimenkul kiralama, leasing ile iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde sözleşme bedelini ve bu sözleşmelerden kaynaklanan diğer ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştıramaz.

Aynı maddede transfer bildirimleri de düzenlenir: bankalar, ithalat, ihracat ve görünmeyen işlemler dışındaki yurt dışına yapılan 50.000 ABD doları ve eşiti dövizi aşan transferlere ilişkin bilgileri, döviz tevdiat hesaplarından yapılan transferler dahil, 30 gün içinde bildirir. 10.000 avro veya eşitini aşan efektifin yurt dışına çıkarılması ise Bakanlıkça belirlenecek esaslar dahilinde yapılır.

İhracat, ithalat ve görünmeyen işlemlere ilişkin temel hükümler

Kararın 8 inci maddesi ihracat bedellerinin tasarrufunu serbest bırakır ve Bakanlığa, ihtiyaç duyulması halinde ihracat bedellerinin yurda getirilmesine ilişkin düzenleme yapma yetkisi verir. İhracat bedelinin yurda getirilmesi yükümlülüğünün dayanağı bu maddedir; ayrıntı ihracat bedellerine ilişkin tebliğde yer alır.

İthalat tarafında kural sadedir: ithalat ve transit ticaret işlemlerine ilişkin yurt dışına döviz ve Türk Lirası transferi bankalarca yapılır. Görünmeyen işlemlerde ise uluslararası nakliyat, bankacılık, sigortacılık, dışarıya yaptırılan hizmetler ve diğer görünmeyen işlemlerle ilgili yurt dışına Türk parası transferleri ile döviz tahsis ve transferleri ve efektif satışları, Merkez Bankasınca belirlenecek usul, esas ve limitler çerçevesinde bankalar tarafından yapılır.

Hizmet ihracatının döviz ayağı ayrıca düzenlenmiştir: Türkiye'de yerleşik kişiler, dışarıda yerleşik kişiler için veya bunlar adına yurt içinde ya da dışında yapmış oldukları tüm hizmet karşılığı dövizler ile gider karşılığı dövizleri serbestçe tasarruf edebilir. Müteahhitlik hizmetleri bu hükümde açıkça sayılmıştır.

Yetki, denetim ve sürelerin hesabı

Kararın 20 nci maddesi Bakanlığa geniş bir yetki alanı tanır: Kararın uygulanmasını temin etmek ve Türk parasının kıymetini korumak amacıyla lüzumlu tedbirleri almak, Kararda öngörülen haller dışında kalan özel durumları sonuçlandırmak, haklı ve mücbir sebeplerin varlığı halinde döviz getirme sürelerini uzatmak ve döviz getirme zorunluluğunu kısmen veya tamamen kaldırmak, Kararda öngörülen miktarları değiştirmek ve miktar belirlemek. Bakanlık ayrıca uygulamayla ilgili her türlü bilgi ve belgeyi gerçek ve tüzel kişilerden istemeye yetkilidir.

Denetim de aynı çerçevede düzenlenmiştir. Kambiyo denetimine yetkili elemanlar ile kambiyo müdürlüklerince yapılan denetlemelerde, Kararda öngörülen işlemleri ifa eden kişilerden işlemlerinde aykırılık tespit edilenler hakkında zabıt ve aramaya ilişkin hükümler uygulanır. Devlet daireleri ile Türkiye'deki gerçek ve tüzel kişiler, denetim elemanlarının yazılı olarak isteyecekleri bilgileri vermeye ve evrak ile defterleri ibraz etmeye mecburdur.

Sürelerin hesabında Kararın 22 nci maddesi uygulanır: Kararda ve ilgili tebliğlerde belirtilen, hak doğurucu ve hak düşürücü sürelerin hesabında işlemin yapıldığı gün hesaba katılmaz. Sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre, resmî tatili izleyen ilk iş gününün çalışma saati sonunda biter. Bu kural, ihracat bedelinin getirilmesi ve bildirim sürelerinin hesabında doğrudan kullanılır.

İzin düzeni ve ikincil mevzuat

1567 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi, bazı faaliyetlerde bulunmak için Hazine ve Maliye Bakanlığından izin alınmasını zorunlu kılar. Bu faaliyetlerin başında ticari amaçla döviz alım satımında bulunmak gelir; Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasasında üye olarak faaliyette bulunmak, kıymetli maden rafinaj faaliyetlerinde bulunmak ve Kimberley Süreci Sertifika Sistemi kapsamında faaliyette bulunmak da izne tabidir.

İzin düzeni, Kararın tebliğ katmanıyla birlikte işler. Yetkili müesseselerin kuruluş, faaliyet, şube açma, yükümlülük ve denetimlerine ilişkin usul ve esaslar 2018-32/45 sayılı tebliğde düzenlenmiştir. Tebliğ, yetkili müesseseleri A grubu ve B grubu olarak ayırır ve her grubun yapabileceği işlemleri sayar.

İzinsiz faaliyetin sonucu yalnız idari para cezası değildir. 1567 sayılı Kanun, faaliyet izni veya yetki belgesi alınması zorunlu konularda izin almaksızın faaliyette bulunanlar hakkında idari para cezası öngörür ve yetkisiz faaliyetin gerçekleştirildiği iş yerindeki tüm faaliyetlerin bir ay süreyle durdurulmasına karar verilir. Bu yaptırım, denetim ve ceza konusunda ayrıntılı olarak ele alınır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.