Döviz Piyasası ve Kur Kotasyonları
Döviz piyasasının katılımcıları, alış-satış kuru ve makas, doğrudan ve çapraz kotasyon, spot ve vadeli kur ayrımı, kur rejimleri ve Türk kambiyo mevzuatında yetkili kuruluşlar.
Piyasanın yapısı
Döviz piyasası, farklı para birimlerinin birbirine dönüştürüldüğü ve fiyatlarının oluştuğu piyasadır. Bankalar arası piyasa, kurumsal müşteri piyasası ve organize piyasalar birbirini tamamlar. Bankalar arası işlemler büyük tutarlarla ve dar makaslarla yapılırken, işletmelere sunulan kurlar işlem maliyeti ve risk primi eklenerek oluşur. Merkez bankası, para politikası ve finansal istikrar amacıyla piyasaya müdahale edebilir; ancak günlük fiyat oluşumu esas olarak arz ve talebe dayanır. Türk mevzuatında dövize ilişkin işlemlerin Merkez Bankası, bankalar ve Bakanlıkça uygun görülecek diğer kuruluşlar tarafından yapılacağı belirtilmiştir. Bu çerçeve, işletmenin hangi kanallardan kur temin edebileceğini sınırlar.
Alış ve satış kuru
Bankanın müşteriden döviz alırken uyguladığı kura döviz alış kuru, müşteriye döviz satarken uyguladığı kura döviz satış kuru denir. Satış kuru alış kurundan yüksektir; aradaki fark makas veya spread olarak adlandırılır. Makas, bankanın işlem maliyetini, stok tutma riskini ve rekabet koşullarını yansıtır. İşletme döviz gelirini bozdururken alış kuruyla, döviz borcunu ödemek için döviz alırken satış kuruyla karşılaşır. Bu nedenle aynı gün içinde alınan ve satılan dövizin Türk lirası karşılığı birbirini tutmaz. Teklif ve bütçe hesaplarında hangi kurun kullanıldığı açıkça belirtilmelidir; aksi hâlde kâr beklentisi olduğundan yüksek görünebilir.
Doğrudan ve çapraz kotasyon
Bir para biriminin fiyatının Türk lirası cinsinden gösterilmesi doğrudan kotasyondur. İki yabancı para biriminin birbirine oranı ise çapraz kurdur; örneğin avronun dolar karşısındaki değeri. Çapraz kur, iki para biriminin Türk lirası karşısındaki kurlarından türetilebilir. Hesaplamada alış ve satış kurlarının hangisinin kullanıldığı sonucu değiştirir; bu nedenle çapraz kur hesabı işlem yönüne göre yapılmalıdır. İşletme, sözleşme para birimi ile ödeme para birimi farklıysa önce çapraz kuru, sonra Türk lirası karşılığını hesaplar. Kotasyon farkları, özellikle küçük tutarlı işlemlerde toplam maliyeti belirgin biçimde etkileyebilir.
Spot ve vadeli kur
Spot kur, işlemin en kısa sürede, genellikle iki iş günü içinde gerçekleşmesi kaydıyla geçerli olan kurdur. Vadeli kur ise bugün anlaşılan, ancak ödemenin gelecekteki bir tarihte yapıldığı işlemlerde kullanılan kurdur. Vadeli kur, spot kura iki para biriminin faiz farkının eklenmesiyle oluşur; bu ilişki faiz paritesi olarak açıklanır. Vadeli kurun spot kurdan yüksek olması prim, düşük olması indirim olarak adlandırılır. İşletme, vadeli işlem fiyatını gelecekteki kur beklentisiyle değil, bugünkü piyasa verileriyle karşılaştırmalıdır. Beklenti ile vadeli kur arasındaki fark, korunmanın maliyetini veya avantajını gösterir.
Kur türleri ve gösterim
Uygulamada efektif kur, döviz kuru, serbest piyasa kuru ve Merkez Bankası kurları gibi farklı göstergelerle karşılaşılır. Efektif kur banknot alım satımında, döviz kuru ise kaydi işlemlerde geçerlidir; banknot işlemlerinde maliyet daha yüksek olduğu için makas geniştir. Merkez Bankası kurları kamuya ilan edilen gösterge niteliğinde kurlardır; sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça ticari işlemin fiilî kuru banka kuru olur. Muhasebe ve vergi değerlemesinde hangi kurun esas alınacağı ayrı kurallara bağlanmıştır. İşletme, sözleşmelerinde kur kaynağını ve ilan saatini açıkça düzenleyerek sonradan doğacak uyuşmazlıkları önleyebilir.
Kur rejimleri
Kur rejimi, ulusal paranın değerinin nasıl belirlendiğini gösterir. Sabit kur rejiminde merkez bankası pariteyi korumayı taahhüt eder; dalgalı kur rejiminde değer piyasa güçlerine bırakılır. Ara rejimlerde bant, yönlendirilmiş dalgalanma veya sepet uygulamaları görülebilir. Rejim, işletmenin kur riskini doğrudan etkiler: sabit kurda risk daha çok parite değişikliği ihtimaline, dalgalı kurda günlük dalgalanmaya bağlıdır. Türkiye'de kurun belirlenmesi ve döviz işlemlerinin çerçevesi kambiyo mevzuatıyla düzenlenir. İşletme, mevzuat değişikliklerini ve merkez bankası uygulamalarını risk planına dahil etmelidir. Kur rejiminin fiilî işleyişi, resmî tanımdan farklılaşabilir; bu nedenle piyasadaki günlük davranış ayrıca izlenmelidir.
İşletme açısından anlamı
Döviz piyasasının işleyişini bilmek, kur riskinin ölçülmesi ve fiyatlanması için ön koşuldur. İşletme hangi para biriminde, hangi tutarda ve hangi vadede pozisyon taşıdığını belirlemelidir. Kotasyon farkları, işlem saatleri ve karşı taraf limitleri, korunma maliyetinin parçasıdır. Küçük işletmeler için banka ile çalışmak pratik iken, büyük işletmeler doğrudan organize piyasalara erişebilir. Her iki durumda da fiyat şeffaflığı ve kayıt düzeni esastır. İşlem teyitleri, dekontlar ve sözleşmeler saklanmalı; kurun hangi kaynaktan alındığı belgelenmelidir. Döviz alım satımı ticari amaçla yapılacaksa bu faaliyetin izne tabi olduğu unutulmamalıdır; işletmenin esas amacı kendi ticari riskini yönetmektir. Bu sınır, spekülatif işlemlerle ticari korunmanın birbirine karıştırılmaması için önemlidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.