Incoterms ve Teslim Şekilleri
Incoterms kurallarının işlevini, masraf ve risk dağılımını, başlıca teslim şekillerini ve sık yapılan hataları açıklar.
Incoterms nedir
Incoterms, Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından yayımlanan uluslararası teslim şekilleri kurallarıdır. Kurallar, alıcı ile satıcı arasında masrafların, risklerin ve sorumlulukların nasıl dağıtılacağını belirler. Böylece farklı ülkelerdeki tarafların ortak bir dil kullanmasını sağlar.
Incoterms bir satış sözleşmesinin tamamını düzenlemez. Yalnız teslimle ilgili hak ve yükümlülükleri kapsar. Mülkiyetin geçişi, ödeme koşulları ve uyuşmazlık çözümü gibi konular sözleşmede ayrıca düzenlenmelidir. Kuralların hangi sürümünün uygulanacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Aksi hâlde tarafların farklı sürümleri esas alması uyuşmazlık doğurur. Kurallar düzenli olarak güncellenir; eski sürümler yürürlükten kalkar ve yeni sürüm yayımlanır.
Masraf ve risk dağılımı
Her teslim şekli, masrafın ve riskin hangi noktada satıcıdan alıcıya geçtiğini belirler. Masrafın geçiş noktası ile riskin geçiş noktası her zaman aynı değildir. Bu ayrım, uygulamada en sık karıştırılan konulardan biridir.
Örneğin satıcı, taşıma masrafını üstlendiği hâlde risk daha önce alıcıya geçmiş olabilir. Böyle bir durumda mal yolda hasar görürse zararı alıcı taşır; ancak taşımayı satıcı ödemiştir. Bu nedenle sözleşmede yalnız masraf değil risk geçişi de dikkate alınmalıdır. Alıcı, riskin erken geçtiği durumlarda sigorta yaptırmalıdır. Teslim şekli seçimi, sigorta ve taşıma planıyla birlikte yapılmalıdır.
Her türlü taşımada kullanılan kurallar
Bazı kurallar, taşıma türünden bağımsız olarak kullanılabilir. EXW kuralında satıcı, malı kendi iş yerinde alıcının emrine hazır bulundurur. Yükleme ve taşıma masrafları alıcıya aittir. Bu kural satıcıya en az yükümlülük yükler.
FCA kuralında satıcı, malı alıcının belirlediği taşıyıcıya teslim eder. CPT ve CIP kurallarında satıcı taşımayı düzenler; CIP kuralı ayrıca sigorta yükümlülüğü getirir. DAP ve DPU kurallarında satıcı, malı varma yerine kadar götürür. DDP kuralında satıcı, ithalat gümrük vergileri dâhil tüm masrafları üstlenir. Bu kural satıcıya en fazla yükümlülük yükler. Hangi kuralın seçileceği, malın niteliğine ve taşıma zincirinin yapısına göre belirlenmelidir.
Denizyolu kuralları
FAS, FOB, CFR ve CIF kuralları yalnız denizyolu veya iç suyolu taşımalarında kullanılır. FOB kuralında satıcı, malı gemide teslim eder. CFR kuralında satıcı navlunu öder; CIF kuralında buna sigorta da eklenir.
Bu kurallar, malın gemiye yüklenmesiyle riskin alıcıya geçtiği mantığına dayanır. Konteyner taşımacılığında ise mal gemiye değil terminale teslim edilir. Bu nedenle konteynerle yapılan taşımalarda FCA kuralının kullanılması daha uygun olabilir. Yanlış kural seçimi, teslim noktası ile risk geçişi arasında boşluk doğurur. Bu boşluk, hasar hâlinde zararın hangi tarafta kalacağını belirsizleştirir. Uygulamada taraflar, kural kodunu sözleşmeye yazarken teslim yerini de eklemelidir.
Sık yapılan hatalar
En yaygın hata, teslim şeklinin taşıma türüyle uyumsuz seçilmesidir. Denizyolu kurallarının konteyner taşımasında kullanılması bu hataya örnektir. Bir diğer hata, sözleşmede teslim yerinin açıkça yazılmamasıdır.
Teslim yeri belirsiz olduğunda masrafın hangi noktaya kadar satıcıda olduğu tartışma konusu olur. Ayrıca Incoterms'in gümrük işlemlerine ilişkin yükümlülükleri ile fiili uygulama arasında fark doğabilir. Bazı ülkelerde ihracat gümrük işlemlerini yalnız yetkili aracılar yapabilir. Sözleşmede bu tür yerel zorunluluklar dikkate alınmalıdır. Teslim şekli, sözleşmenin diğer hükümleriyle çelişmemelidir. Sözleşme metni, teslim şekliyle çelişen bir hüküm içeriyorsa hangi hükmün önce geleceği belirsiz kalır.
Sözleşmeye yazılması gerekenler
Teslim şekli, kural kodu ve sürüm yılı birlikte yazılmalıdır. Ardından teslim yeri açık adresle belirtilmelidir. Örneğin aynı kural, farklı bir teslim yeriyle tamamen farklı bir masraf dağılımı doğurur.
Ambalaj, yükleme ve boşaltma yükümlülükleri de netleştirilmelidir. Taşıma belgelerinin kim tarafından düzenleneceği ve masraflarının kime ait olacağı yazılmalıdır. Sigorta yükümlülüğü varsa teminat kapsamı ve bedeli belirtilmelidir. Gümrük işlemlerinde hangi tarafın aracı kullanacağı kararlaştırılmalıdır. Bu ayrıntılar sözlü bırakılırsa, teslimat sırasında masraf tartışması kaçınılmaz olur. Böylece teslimat sırasında ortaya çıkabilecek masraf tartışmaları önceden önlenmiş olur.
Incoterms ve ödeme ilişkisi
Teslim şekli, ödeme yönteminin seçimini de etkiler. Akreditifli satışlarda banka, belirlenen belgelerin ibrazını arar. Teslim şekli, bu belgelerin kim tarafından sağlanacağını belirler.
Örneğin taşıma belgesinin satıcı tarafından sağlandığı kurallarda, akreditif koşullarıyla uyum daha kolay kurulur. Alıcının taşımayı düzenlediği kurallarda ise belge akışı farklı işler. Belge ile teslim şekli arasındaki uyumsuzluk, bankanın ödemeyi reddetmesine yol açabilir. Bu nedenle satış sözleşmesi, ödeme koşulları ve teslim şekli bir bütün olarak planlanmalıdır. Incoterms seçimi, finansman akışını doğrudan etkileyen bir karardır. Belge akışı ile teslim şekli arasındaki uyum, ödemenin zamanında yapılmasını doğrudan etkiler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.