Çevrim Stokları ve Ekonomik Sipariş Miktarı

Çevrim stokunun tanımı, sipariş ve elde tutma maliyetleri, ekonomik sipariş miktarı (EOQ) hesabı, duyarlılık, miktar iskontosu ve kapasite kısıtları.

Çevrim stoku nedir

Çevrim stoku, siparişler arasında talebi karşılamak için tutulan stoktur. Bir parti sipariş geldiğinde stok en yüksek düzeye çıkar, talep tükettikçe azalır ve yeni parti gelene kadar iner. Ortalama çevrim stoku, parti büyüklüğünün yarısı kabul edilir: Q / 2.

Çevrim stoku ile emniyet stoku farklı işlevlere sahiptir. Çevrim stoku ölçek ekonomisi için tutulur; emniyet stoku belirsizliğe karşı tampondur. Toplam stok ikisinin toplamıdır. Bu ayrım, stok maliyetini analiz ederken hangi kısmın sipariş politikasıyla, hangisinin hizmet düzeyiyle yönetileceğini gösterir.

Çevrim stoku kaçınılmaz değildir ama sıfırlanamaz da. Sipariş ve taşıma maliyeti olduğu sürece parça parça almak pahalıdır; bu nedenle belirli büyüklükte parti tutulur. Sorun, partinin ne kadar büyük olacağıdır. Bu sorunun klasik yanıtı ekonomik sipariş miktarı modelidir.

Sipariş maliyeti ve elde tutma maliyeti

Sipariş maliyeti, her sipariş verildiğinde katlanılan ve sipariş büyüklüğünden bağımsız maliyettir: evrak, onay, tedarikçiyle yazışma, kontrol ve taşıma hazırlığı. Yıllık sipariş maliyeti = (Yıllık talep / Parti büyüklüğü) × Birim sipariş maliyeti.

Elde tutma maliyeti, stokta bulunan birimin yıl boyunca yarattığı maliyettir: sermaye maliyeti, depolama, sigorta, fire, eskime ve sayım. Genellikle ürün değerinin yıllık yüzdesi olarak ifade edilir. Yıllık elde tutma maliyeti = (Parti büyüklüğü / 2) × Birim yıllık elde tutma maliyeti.

İki maliyet zıt yönlü hareket eder: parti büyüdükçe sipariş sayısı azalır, sipariş maliyeti düşer; buna karşılık ortalama stok ve elde tutma maliyeti artar. Toplam maliyetin en düşük olduğu nokta, iki maliyetin kesiştiği yerdir.

Ekonomik sipariş miktarı

Ekonomik sipariş miktarı (EOQ), toplam sipariş ve elde tutma maliyetini en küçükleyen parti büyüklüğüdür. Formül: EOQ = karekök(2 × Yıllık talep × Sipariş maliyeti / Birim yıllık elde tutma maliyeti). Formülün arkasındaki mantık, iki maliyetin türevini sıfıra eşitlemektir; sınavda formülü yazıp birimleri kontrol etmek yeterlidir.

Modelin varsayımları önemlidir: talep sabit ve bilinir, tedarik süresi sabit, fiyatta iskonto yok, stok tükenmesine izin verilmez, parti bütünüyle tek seferde gelir. Bu varsayımlar bozuldukça EOQ bir başlangıç noktası olur, kesin cevap değil. Yine de duyarlılığı düşüktür: parti büyüklüğünde büyük sapma, toplam maliyette küçük artışa yol açar.

EOQ hesabı yıllık talep, sipariş maliyeti ve elde tutma oranı verilerine dayanır. Bu verilerin hangi tarihte ve hangi kaynaktan alındığı yazılmalıdır; özellikle sermaye maliyeti ve depo kirası yıldan yıla değişir. Yanlış girdiyle bulunan EOQ, yöntem doğru olsa bile yanlış sonuç verir.

Duyarlılık ve miktar iskontosu

EOQ'nun toplam maliyet eğrisi taban noktasına yakın düzdür. Yani hesaplanan miktarın %20 altında veya üstünde sipariş vermek toplam maliyeti çok az artırır. Bu özellik, pratik kısıtların (palet, konteyner, araç kapasitesi) EOQ'ya kolayca uyarlanmasını sağlar. Hesaplanan miktar bir konteynere sığmıyorsa en yakın konteyner katına yuvarlamak makul olabilir.

Miktar iskontosunda tedarikçi belirli bir büyüklüğün üzerinde birim fiyatı düşürür. Bu durumda yalnız sipariş ve elde tutma maliyeti değil, satın alma maliyeti de hesaba girer. Her iskonto kademesi için toplam maliyet ayrı ayrı hesaplanır: satın alma + sipariş + elde tutma. En düşük toplam maliyeti veren kademe seçilir; EOQ tek başına yeterli değildir.

İskonto değerlendirmesinde elde tutma maliyeti de değişebilir; çünkü daha büyük parti daha fazla depo alanı ve daha yüksek bağlı sermaye gerektirir. Ayrıca bozulabilir üründe büyük parti fire riskini artırır. Hesap bu etkileri içermiyorsa iskonto gerçekte kazanç değil zarar olabilir.

Sipariş döngüsü ve parti büyüklüğü kararı

Sipariş döngüsü, iki sipariş arasındaki süredir ve yıllık talebin parti büyüklüğüne bölünmesiyle bulunan sipariş sayısına bağlıdır. Örneğin yıllık talep 10.000 adet ve parti 1.000 adet ise yılda 10 sipariş, ortalama 36,5 günde bir sipariş verilir. Tedarik süresi bu döngüden uzunsa aynı anda birden fazla sipariş yolda olur ve planlama karmaşıklaşır.

Parti büyüklüğü yalnız maliyetle değil, tedarik süresi ve raf ömrüyle de sınırlıdır. Çabuk bozulan üründe parti, raf ömrünün güvenli bir bölümünü aşmamalıdır. Moda üründe ise sezon sonuna kalan stok değer kaybeder; bu durumda daha küçük ve sık sipariş tercih edilir.

Tedarikçi tarafında da kısıtlar vardır: minimum sipariş miktarı, üretim parti büyüklüğü ve araç doluluk zorunluluğu. Alıcının EOQ'su ile tedarikçinin üretim partisi çakışmıyorsa ortak bir miktarda uzlaşılır. Bu uzlaşma yazılı sözleşmeye geçmezse teslimatlar gecikebilir veya fiyat sürprizleri doğabilir.

Kapasite ve bütçe kısıtları

Tek ürünlü EOQ modeli, depo kapasitesi veya satın alma bütçesi sınırlı olduğunda yetersiz kalır. Çok ürünlü durumda her ürün için ayrı EOQ hesaplanır; toplam yatırım bütçeyi aşıyorsa kısıtlı optimizasyon gerekir. Bu durumda birim başına kazanç ile bağlanan sermaye karşılaştırılır; sermaye verimliliği yüksek ürünlere öncelik verilir.

Depo kapasitesi kısıtı hacim veya raf alanı üzerinden hesaplanır. Hafif ama hacimli ürünlerde kapasite, ağır ama küçük ürünlerde bütçe bağlayıcı olabilir. Kısıt belirlendikten sonra parti büyüklükleri, toplam kapasiteyi aşmayacak biçimde ayarlanır; bu ayarın maliyet etkisi hesaplanıp kayda geçirilir.

Kısıtlar yalnızca hesabı zorlaştırmaz, kararın niteliğini de değiştirir: artık amaç tek ürünün maliyetini en küçüklemek değil, kısıt altında bütün portföyün katkısını en büyüklemektir. Bu nedenle stok politikası ürün bazında değil, portföy düzeyinde gözden geçirilmelidir.

Stok devir hızı ve nakit etkisi

Stok devir hızı, satılan malın maliyetinin ortalama stoğa bölünmesiyle bulunur ve stokun yılda kaç kez yenilendiğini gösterir. Devir hızı yükseldikçe stoka bağlanan sermaye azalır, nakit döngüsü kısalır. Ancak aşırı yüksek devir, stok dışı kalma riskini artırabilir; amaç yalnız devri yükseltmek değil, hizmet düzeyini koruyarak yükseltmektir.

Stok maliyeti yalnız depo kirası değildir; bağlanan sermayenin fırsat maliyeti, sigorta, fire ve eskime de sayılır. Bu nedenle elde tutma oranı hesaplanırken bütün kalemler eklenmelidir. Yalnız kira ile hesaplanan oran, gerçek maliyeti olduğundan düşük gösterir ve gereğinden büyük partilere yol açar.

Nakit akışı açısından parti büyüklüğü, ödeme vadesiyle birlikte değerlendirilmelidir. Tedarikçiye 90 gün vadeli ödeme yapılıyorsa büyük parti, nakit üzerinde daha az baskı yaratır. Buna karşılık peşin ödeme varsa büyük parti doğrudan finansman ihtiyacı doğurur.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.