Emniyet Stoku ve Hizmet Düzeyi
Belirsizliğe karşı emniyet stoku, hizmet düzeyi ve z katsayısı, talep ve tedarik süresi değişkenliği, yeniden sipariş noktası ve doluluk oranı.
Emniyet stokunun işlevi
Emniyet stoku, talep veya tedarik süresi beklenenden farklı gerçekleştiğinde stok dışı kalmamak için tutulan tampon stoktur. Çevrim stokundan farklı olarak ölçek ekonomisi için değil, belirsizliğe karşı sigorta için bulunur. Emniyet stoku arttıkça hizmet düzeyi yükselir, buna karşılık bağlanan sermaye ve elde tutma maliyeti artar.
Emniyet stoku, belirsizliğin olduğu her yerde gerekir: talep dalgalanıyorsa, tedarik süresi değişiyorsa veya tedarikçi zamanında teslim etmiyorsa. Belirsizlik yoksa emniyet stokuna da gerek yoktur; ancak gerçek hayatta tam belirlilik nadirdir. Bu nedenle soru "emniyet stoku tutulmalı mı" değil, "hangi hizmet düzeyi için ne kadar" sorusudur.
Emniyet stoku yalnız depoda tutulan mal değildir; yolda olan mal, tedarikçide ayrılmış kapasite ve hızlı devreye alınabilen yedek üretim de aynı işlevi görür. Bu seçeneklerin maliyeti ve tepki süresi farklıdır; tasarımda hangisinin daha ucuz ve hızlı olduğu karşılaştırılır.
Hizmet düzeyi ve z katsayısı
Hizmet düzeyi, talebin belirli bir dönemde stoktan karşılanma olasılığıdır. %95 hizmet düzeyi, dönemlerin %95'inde talebin tamamının karşılandığı, %5'inde stok dışı kalındığı anlamına gelir. Bu bir olasılık ifadesidir; tek bir siparişin kesin karşılanacağını garanti etmez.
Normal dağılım varsayımı altında hizmet düzeyi, standart normal dağılımın z katsayısına çevrilir. Yaygın değerler: %90 için yaklaşık 1,28; %95 için yaklaşık 1,65; %97,5 için yaklaşık 1,96; %99 için yaklaşık 2,33. z büyüdükçe emniyet stoku hızla artar; çünkü dağılımın kuyruğuna gidilir.
Hizmet düzeyi seçimi ticari bir karardır. Stok dışı kalmanın maliyeti (kaybedilen satış, ceza, itibar) ile emniyet stoku maliyeti karşılaştırılır. Kritik müşteriye hizmet eden üründe yüksek, ikamesi kolay ve marjı düşük üründe daha düşük hizmet düzeyi seçilebilir.
Talep değişkenliği
Tedarik süresi sabit, yalnız günlük talep değişkense emniyet stoku şu şekilde hesaplanır: Emniyet stoku = z × Talep standart sapması × karekök(Tedarik süresi). Karekök, tedarik süresi boyunca günlük sapmaların bağımsız olduğu varsayımından gelir.
Örnek yapı: günlük ortalama talep 200 adet, talebin standart sapması 50 adet, tedarik süresi 9 gün ve hedef hizmet düzeyi %95 (z = 1,65) ise emniyet stoku 1,65 × 50 × 3 = 247,5, yani yaklaşık 248 adettir. Tedarik süresi iki katına çıkarsa karekök nedeniyle emniyet stoku 1,41 katına çıkar, iki katına değil.
Talep standart sapması geçmiş veriden hesaplanır; mevsimsel etki ayrıştırılmazsa sapma olduğundan büyük çıkar ve gereksiz stok tutulur. Bu nedenle hesaplama mevsimsellikten arındırılmış talep üzerinden yapılmalı, kullanılan dönem ve veri kaynağı kayda geçirilmelidir.
Tedarik süresi değişkenliği
Tedarik süresi de değişiyorsa emniyet stoku iki belirsizliği birlikte taşır. Yaklaşık formül: Emniyet stoku = z × karekök(Tedarik süresi × Talep varyansı + Ortalama talebin karesi × Tedarik süresi varyansı). İlk terim talebin, ikinci terim tedarik süresinin katkısıdır.
Tedarik süresi değişkenliği genellikle ihmal edilir; oysa dış ticarette gümrük yoğunluğu, liman tıkanıklığı ve taşıma gecikmesi nedeniyle bu değişkenlik büyüktür. Örneğin ortalama 9 günlük tedarik süresinin standart sapması 2 günse, ortalama talebin karesiyle çarpılan katkı, talep değişkenliğinin katkısından çok daha büyük olabilir.
Bu nedenle tedarik süresi verisi düzenli tutulmalıdır: sipariş tarihi, yükleme tarihi, gümrük giriş ve çıkış tarihi, teslim tarihi. Yalnız toplam süre değil, hangi aşamada gecikme olduğu da kaydedilmelidir. Aşama bazlı veri, gecikmenin kaynağını gösterir ve düzeltici önlemi hedeflenebilir kılar.
Yeniden sipariş noktası
Yeniden sipariş noktası, yeni sipariş verilmesi gereken stok düzeyidir. Talep ve tedarik süresi sabitse, tedarik süresi boyunca tüketilecek miktara eşittir: Yeniden sipariş noktası = Günlük ortalama talep × Tedarik süresi. Belirsizlik varsa buna emniyet stoku eklenir.
Örneğin günlük talep 200 adet, tedarik süresi 9 gün ve emniyet stoku 248 adet ise yeniden sipariş noktası 1.800 + 248 = 2.048 adettir. Stok bu düzeye indiğinde sipariş verilir; sipariş geldiğinde stok ortalama olarak emniyet stoku düzeyine inmiş olur.
Yeniden sipariş noktası sabit bir sayı değildir; talep ve tedarik süresi değiştikçe güncellenmelidir. Mevsimsel üründe yıl boyunca aynı noktayı kullanmak, sezon başında stok dışı, sezon sonunda aşırı stok üretir. Bu nedenle nokta, dönem bazlı ortalama talep ve güncel tedarik süresiyle yeniden hesaplanır.
Çevrim hizmet düzeyi ve doluluk oranı
İki farklı hizmet ölçütü sık karıştırılır. Çevrim hizmet düzeyi, bir dönemde hiç stok dışı kalmama olasılığıdır. Doluluk oranı ise talep edilen miktarın ne kadarının stoktan karşılandığıdır. Doluluk oranı, stok dışı kalınsa bile kısmi karşılama olduğunda yüksek çıkabilir.
Örneğin 100 dönemin 5'inde stok dışı kalınıyorsa çevrim hizmet düzeyi %95'tir. Aynı dönemlerde talebin yalnız %1'i karşılanamıyorsa doluluk oranı %99'dur. Müşteri sözleşmesinde hangi ölçütün kullanıldığı açık yazılmalıdır; aksi halde taraflar aynı sayıya bakıp farklı şey anlar.
Emniyet stoku hesabı hangi ölçüte göre yapıldığına bağlıdır. Çevrim hizmet düzeyi için z katsayısı, doluluk oranı için beklenen eksik miktar (kayıp fonksiyonu) kullanılır. Sınavda ölçüt adı verilmeden yapılan hesap eksik kabul edilir; önce hangi hizmet tanımının kullanıldığı belirtilmelidir.
Çok kademeli zincirde stok yeri
Emniyet stoku yalnız tek bir depoda düşünülemez. Fabrika, bölge deposu, ülke deposu ve perakende noktası aynı ürün için ayrı ayrı tampon tutarsa toplam stok şişer. Bu nedenle tamponun hangi kademede tutulacağı kararlaştırılmalıdır.
Genel eğilim, belirsizliğin toplandığı noktaya yakın stok tutmaktır: talep dalgalıysa müşteriye yakın, tedarik dalgalıysa üretime yakın. Merkezi tampon, toplama etkisiyle daha düşük toplam stok sağlar; ancak tepki süresi uzar. Yerel tampon hızlıdır, fakat toplam stok ve maliyet yükselir.
Karar, hizmet düzeyi kısıtı altında toplam maliyet karşılaştırmasıyla verilir. Kademeler arasında stok görünürlüğü yoksa hesap tutmaz; bir depodaki fazla stok diğerinin eksiğini kapatsa bile sistem bunu göremez. Bu nedenle stok yeri kararı, bilgi paylaşımı ve sevkiyat kurallarıyla birlikte tasarlanmalıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.