CFR ve CIF
Masrafın varış limanına kadar satıcıda kaldığı, riskin ise yükleme anında alıcıya geçtiği iki deniz kuralını ele alır. CIF'te satıcının sigorta yapma yükümlülüğü, teminat kapsamının sürüme göre değişmesi, sigorta bedelinin hesabı ve bu kuralların gümrük kıymetiyle bağlantısı incelenir.
CFR: masraf varışa, risk yüklemede
CFR kuralında satıcı, eşyayı belirlenen yükleme limanında gemiye yükler ve masrafları kararlaştırılan varış limanına kadar üstlenir. Teslim ve risk geçişi yükleme anında gerçekleşir; navlun ise satıcıya aittir. Bu ayrım CFR'nin en çok karıştırılan yanıdır: masrafın varış limanına kadar uzanması, riskin de oraya kadar satıcıda olduğu anlamına gelmez.
Deniz yolu taşımalarında eşya gemiye yüklendikten sonra hasara uğrar veya zayi olursa, zarar alıcıya aittir; alıcı ödediği bedele rağmen teslim alamadığı eşyanın zararını üstlenir. Satıcıya yöneltilebilecek bir talep ancak taşıma sözleşmesinin satıcı tarafından gereği gibi yerine getirilmemesine dayanabilir. Bu nedenle CFR satışlarında alıcının kendi sigortasını yaptırması beklenir; CFR satıcıya sigorta yükümlülüğü getirmez.
CIF: CFR artı satıcının sigorta yükümlülüğü
CIF kuralı, CFR'nin bütün unsurlarını taşır ve buna satıcının sigorta yapma yükümlülüğünü ekler. Satıcı eşyayı gemiye yükler, navlunu varış limanına kadar öder ve eşyayı alıcı lehine sigorta ettirir. Risk yine yükleme anında alıcıya geçer; sigorta, alıcının teslim almadan önce gerçekleşen zararını karşılamaya yöneliktir. Yani sigortadan yararlanan taraf alıcıdır, primi ödeyen ise satıcıdır.
Sigorta yükümlülüğü doğuran yalnız iki kural vardır: CIF ve CIP. FAS, FOB, CFR, FCA, CPT, DAP, DPU, DDP ve EXW'de satıcının sigorta yaptırma borcu yoktur. CIF'te sigorta, teslim şeklinin ayrılmaz bir parçasıdır; taraflar sigortayı ayrıca kararlaştırmak zorunda değildir, ancak kapsam ve düzey üzerinde anlaşabilir.
Teminat kapsamı ve sürüme göre değişimi
Sigortanın hangi rizikoları karşıladığı, teslim şeklinin seçiminden bağımsız olarak tarafların beklentisine göre değişir. Deniz sigortalarında kullanılan standart teminat düzeyleri, karşılanan rizikoların genişliğine göre sıralanır; en dar düzey yalnız belirli sayılı rizikoları kapsar, en geniş düzey ise istisnalar dışında kalan bütün rizikoları kapsar.
2020 sürümü bu noktada CIF ile CIP arasında bir ayrım kurmuştur. CIF'te satıcının yapacağı sigortanın asgari düzeyi, sürüm öncesinde olduğu gibi dar kapsamlı düzey olarak korunmuştur. CIP'te ise asgari düzey geniş kapsamlı düzeye yükseltilmiştir. Bu değişiklik, hava ve kara taşımalarında ve konteyner taşımalarında daha geniş korumaya duyulan ihtiyaçtan kaynaklanmıştır. 2010 sürümünde CIP de dar düzeyde sigortayı yeterli sayıyordu; dolayısıyla 2020 ile birlikte CIP'te satıcının sigorta masrafı yükselmiş olabilir.
Taraflar, asgari düzeyin üzerinde veya altında bir teminat kararlaştırmakta serbesttir. Alıcı daha geniş koruma istiyorsa bunu sözleşmede açıkça yazmalı; aksi hâlde CIF'te satıcının dar düzeyde sigorta yaptırması yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır. Sigortanın hangi andan itibaren geçerli olduğu da önemlidir: CIF ve CIP'te teminat, teslim anından itibaren alıcının menfaatini koruyacak biçimde düzenlenir.
Sigorta bedeli ve prim
CIF ve CIP'te satıcı, sigorta bedelini sözleşme bedelinin en az yüzde yüz onu tutarında ve sözleşme parası cinsinden düzenletir. Bu oran, eşyanın varışta beklenen değerini ve beklenen kârı kısmen karşılamaya yöneliktir. Sigorta bedeli ile sigorta primi birbirine karıştırılmamalıdır: bedel, sigortacının ödemeyi üstlendiği üst sınırdır; prim ise bu teminat için ödenen tutardır ve sigortacının tarifesine göre belirlenir.
Sigorta primi teslim şeklinin fiyatına dâhildir. Bu nedenle CIF fiyatı, aynı satışın CFR fiyatına sigorta priminin eklenmiş hâlidir. Uygulamada prim, önce mal bedeli ve navlun toplanarak bulunan CFR tutarı üzerinden hesaplanır; bulunan prim bu tutara eklenerek CIF bedeli oluşturulur. Tarafların kararlaştırdığı teminat düzeyi, sigortacının uygulayacağı prim oranını doğrudan etkiler: geniş kapsamlı teminat, dar kapsamlı teminata göre daha yüksek prim gerektirir.
Varış limanındaki masraflar ve boşaltma
CFR ve CIF'te navlun satıcıya ait olsa da, eşyanın varış limanında boşaltılması ve sonrasındaki masraflar kural olarak alıcıya aittir. Boşaltma borcu taşıma hükümlerine göre değerlendirilir: sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça gönderen, eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde yüklemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır.
Taşıma ücreti eşyanın tesliminde ödenir; taşıyıcı, taşıma ücretinden başka eşya için yapılan ve duruma göre gerekli olan giderleri de isteyebilir. Eşya teslim yerine vardığında gönderilen, taşıma sözleşmesinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesi karşılığında eşyanın kendisine teslim edilmesini isteyebilir; eşya zayi olmuş, hasara uğramış veya geç teslim edilmişse gönderenin taşıma sözleşmesinden doğan istem haklarını taşıyıcıya karşı ileri sürebilir. Bu hükümler, CFR ve CIF'te varış limanında doğan uyuşmazlıkların hangi çerçevede çözüleceğini gösterir.
Gümrük kıymetiyle bağlantı
İthalatta gümrük vergilerine esas kıymet belirlenirken, ithal eşyası için Türkiye'deki giriş liman veya yerine kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri ile eşyanın giriş liman veya yerine kadar nakliyesiyle ilgili yükleme ve elleçleme giderleri kıymete eklenir. Gümrük vergileri ise eşyaya uygulanan ithalat vergilerinin ya da ihracat vergilerinin tümünü ifade eder.
Bu düzenleme, teslim şeklinin gümrük kıymetini doğrudan etkilediğini gösterir: varış limanına kadar olan navlun ve sigorta, kıymete eklenen unsurlar arasındadır. Katma değer vergisinde de matrah, ithal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas olan kıymetini, ithalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve payları ve gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan diğer gider ve ödemelerden vergilendirilmeyenleri kapsar. Bu nedenle CIF fiyatı üzerinden satılan bir eşyada navlun ve sigorta kalemleri kıymete eklenmiş hâlde beyan edilirken, EXW veya FOB üzerinden satılan eşyada bu kalemlerin beyannamede ayrıca gösterilmesi gerekir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.