CPT ve CIP

Her taşıma türünde kullanılabilen iki kuralı ele alır: teslimin ilk taşıyıcıya yapıldığı, masrafın ise kararlaştırılan yere kadar satıcıda kaldığı CPT ile buna satıcının sigorta yükümlülüğünü ekleyen CIP. İlk taşıyıcı kavramı, CIP'te 2020 sürümünde yükseltilen sigorta teminatı ve bu kuralların CIF-FOB karşısındaki yeri incelenir.

CPT: ilk taşıyıcıya teslim, masraf varışa

CPT kuralında satıcı, eşyayı kararlaştırılan yerde alıcının görevlendirdiği ilk taşıyıcıya teslim eder ve masrafları kararlaştırılan varış yerine kadar üstlenir. Teslim ve risk geçişi, eşyanın ilk taşıyıcıya verildiği anda gerçekleşir; navlun ve varış yerine kadar olan diğer masraflar satıcıda kalır.

CPT her taşıma türünde, özellikle konteyner, hava, kara ve demir yolu taşımalarında kullanılabilir. Eşya birden çok taşıyıcı el değiştirebilir; buna karşılık teslim yalnızca ilk taşıyıcıya yapılır. Bu nedenle alıcı, eşya varış yerine ulaşmadan önce hasara uğrarsa zararı üstlenir; CPT satıcıya sigorta yaptırma yükümlülüğü getirmez. Satıcıya yöneltilebilecek talep, ancak taşıma sözleşmesinden doğan yükümlülüklerin satıcı tarafından gereği gibi yerine getirilmemesine dayanabilir.

CIP: CPT artı satıcının sigorta yükümlülüğü

CIP kuralı CPT'nin bütün unsurlarını taşır ve buna satıcının sigorta yapma yükümlülüğünü ekler. Satıcı eşyayı ilk taşıyıcıya teslim eder, masrafları kararlaştırılan varış yerine kadar üstlenir ve eşyayı alıcı lehine sigorta ettirir. Risk teslim anında alıcıya geçmiştir; sigorta bu nedenle alıcının teslim almadan önce gerçekleşen zararını karşılamaya yöneliktir. Sigortadan yararlanan alıcı, primi ödeyen ise satıcıdır.

Sigorta yükümlülüğü doğuran iki kuraldan biri CIP, diğeri CIF'tir. CIP'te sigorta bedeli, sözleşme bedelinin en az yüzde yüz onu tutarında ve sözleşme parası cinsinden düzenlenir. Teminatın hangi rizikoları kapsayacağı, teslim şeklinin kendisinden değil, sürümün getirdiği asgari düzeyden ve tarafların anlaşmasından doğar.

CIP'te 2020 sürümünün yükselttiği sigorta düzeyi

Deniz sigortalarında kullanılan standart teminat düzeyleri, karşılanan rizikoların genişliğine göre sıralanır: en dar düzey yalnız belirli sayılı rizikoları kapsar, en geniş düzey ise istisnalar dışındaki bütün rizikoları kapsar. CIP çok türlü taşımalar için tasarlandığından, taşıma süresince eşyanın karşılaşabileceği rizikolar da deniz taşımasına göre çeşitlidir.

2020 sürümü bu nedenle CIP'te satıcının yapacağı sigortanın asgari düzeyini geniş kapsamlı düzeye yükseltmiştir. 2010 sürümünde CIP de dar düzeydeki teminatı yeterli sayıyordu. CIF'te ise asgari düzey dar kapsamlı olarak korunmuştur; çünkü CIF yalnız deniz ve iç suyolu taşımalarında kullanılır. Bu ayrım, aynı satış bedeline sahip iki sözleşmede satıcının sigorta masrafının farklı olması sonucunu doğurur: CIP'te satıcı daha geniş teminat için daha yüksek prim öder. Taraflar sözleşmede asgari düzeyin üzerinde veya altında bir teminat kararlaştırabilir; alıcı daha geniş koruma istiyorsa bunu açıkça yazmalıdır.

İlk taşıyıcı kavramı ve teslim anının belirsizleşmesi

CPT ve CIP'te teslim, eşyanın ilk taşıyıcıya verildiği anda tamamlanır. İlk taşıyıcı, eşyayı kararlaştırılan yerde satıcıdan teslim alan ve taşımayı üstlenen kişidir; eşyayı toplayıp terminale götüren bir kara taşıyıcısı da bu kapsamdadır. Bu nedenle teslim yeri sözleşmede açıkça yazılmazsa, teslimin ve risk geçişinin hangi anda gerçekleştiği belirsizleşir.

Konteyner taşımalarında eşya genellikle satıcının işyerinde veya bir toplama merkezinde taşıyıcıya verilir; teslim anı buna göre kayar. Aynı durum hava ve demir yolu taşımalarında da görülür. Bu nedenle CPT ve CIP sözleşmelerinde teslim yerinin ve varış yerinin ayrı ayrı ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirtilmesi gerekir. Varış yerinin kararlaştırılmamış olması, satıcının masraf yükümlülüğünün sınırını da belirsiz bırakır.

CPT-CIP, ne zaman FOB-CIF yerine kullanılır

FOB ve CIF, eşyanın gemiye yüklendiği klasik deniz taşımaları için tasarlanmıştır. Eşya konteyner içinde taşınıyorsa, gemiye yükleme terminal işletmesi tarafından ve genellikle satıcının gözetimi dışında yapılır; bu durumda FOB ve CIF'in teslim anı belirsizleşir ve riskin gereksiz yere satıcıda kalması sonucu doğabilir. Aynı sorun hava, kara ve demir yolu taşımalarında daha belirgindir.

Bu nedenle konteyner, hava, kara ve demir yolu taşımalarında FOB yerine FCA, CIF yerine CIP kullanılması önerilir. Bu seçim, teslimi tek bir yükleme anına bağlamak yerine eşyanın ilk taşıyıcıya verildiği ana bağlar ve masraf yükümlülüğünü varış yerine kadar korur. Buna karşılık satıcının sigorta yükümlülüğü CIP'te daha geniş teminat gerektirdiği için, teslim şeklinin değiştirilmesi satıcının sigorta masrafını artırabilir.

Varış yerindeki masraflar ve gümrük kıymeti

CPT ve CIP'te navlun satıcıya ait olsa da, eşyanın varış yerinde boşaltılması ve sonrasındaki masraflar kural olarak alıcıya aittir. Boşaltma borcu taşıma hükümlerine göre belirlenir: sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça gönderen, eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde yüklemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır. Taşıma ücreti eşyanın tesliminde ödenir; taşıyıcı, taşıma ücretinden başka eşya için yapılan ve duruma göre gerekli olan giderleri de isteyebilir.

İthalat tarafında bu kalemler gümrük kıymetini de ilgilendirir: ithal eşyası için Türkiye'deki giriş liman veya yerine kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri ile eşyanın giriş liman veya yerine kadar nakliyesiyle ilgili yükleme ve elleçleme giderleri kıymete eklenir. Katma değer vergisinde matrah da ithal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas kıymetini, ithalat sırasında ödenen vergi, resim, harç ve payları ve beyannamenin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderleri kapsar. CIP fiyatında navlun ve sigorta fiyata dâhil olduğu için, bu kalemler kıymetin içinde beyan edilmiş olur.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.