EXW ve FCA
Satıcının yükümlülüğünün en az olduğu iki kuralı ele alır: teslimi satıcının işyerinde gerçekleşen EXW ile teslimi taşıyıcıya yapılan FCA. İki kuralın yükleme, ihracat gümrük işlemleri ve belge bakımından farkı ile FCA'nın 2020 sürümündeki on-board konşimento seçeneği incelenir.
EXW: teslim satıcının işyerinde
EXW kuralında satıcı, eşyayı kararlaştırılan yerde (işyeri, fabrika, depo) alıcının tasarrufuna bırakır. Teslim anı budur; risk de bu anda alıcıya geçer. Eşya, ihracat için gümrüklenmemiş ve taşıma aracına yüklenmemiş olarak teslim edilir. Yükleme alıcının işidir; satıcı bir araca yükleme yapmayı üstlenmiş sayılmaz.
Bu kural satıcıya en az yükümlülük yükleyen kuraldır. Satıcının yapması gereken, eşyayı belirlenen yerde ve zamanda hazır tutmaktan ibarettir. İhracat gümrük işlemleri dâhil teslimden sonraki bütün işlemler ve masraflar alıcıya aittir. Satıcı, alıcının talebi üzerine ve alıcıya ait risk ve masrafla belge temininde yardımcı olabilir; bu yardım bir yükümlülük değildir.
EXW'nin gümrük açısından doğurduğu sorunlar
Türkiye'den yapılan satışlarda EXW kuralı ciddi bir uygulama sorunu yaratır. İhraç edilecek eşya, ihracata ilişkin gümrük beyannamesi ile yetkili gümrük idaresine beyan edilir. Beyanı verecek kişinin Türkiye Gümrük Bölgesinde yerleşik olması gerekir; temsilci de kural olarak bölgede yerleşik olmalıdır. Transit taşımacılık yapan veya arızi olarak beyanda bulunan kişiler bu koşulun dışındadır.
Yurt dışında yerleşik bir alıcı, EXW gereği ihracat beyannamesini kendi vermek isterse Türkiye'de dolaylı temsilci görevlendirmek zorunda kalır; dolaylı temslide temsilci kendi adına, ancak beyan sahibinin hesabına hareket eder. Uygulamada bu işi genellikle bir gümrük müşaviri yürütür. Buna karşılık satıcı, beyan sahibi olmadığı için ihracatçı sıfatıyla işlem görmez; ihracata bağlı destek ve istisnalardan yararlanmakta ve ihracat bedelinin yurda getirilmesine ilişkin yükümlülüğü takip etmekte zorlanır. Bu nedenle ihracat satışlarında EXW yerine FCA tercih edilir.
FCA: taşıyıcıya teslim
FCA kuralında satıcı, eşyayı kararlaştırılan yerde alıcının görevlendirdiği taşıyıcıya teslim eder. Teslimin nasıl gerçekleşeceği, kararlaştırılan yerin satıcının işyeri olup olmamasına göre değişir: teslim yeri satıcının işyeri ise eşya, alıcının görevlendirdiği taşıma aracına yüklenerek teslim edilmiş sayılır; teslim yeri başka bir yer ise eşya, satıcının gönderdiği taşıma aracından indirilmeye hazır biçimde alıcının görevlendirdiği taşıyıcının tasarrufuna bırakılır.
FCA'da ihracat gümrük işlemleri satıcıya aittir. Satıcı eşyayı ihracat için gümrükler, ihracat beyannamesini verir ve ihracatla ilgili resim ve harçları öder. Risk, teslim anında alıcıya geçer; ana taşıma ve ithalat gümrük işlemleri alıcının üstündedir. Böylece satıcı, ihracatçı sıfatını ve buna bağlı belge ve imkânları elinde tutarken taşımayı alıcının düzenlemesine bırakır.
FCA'da 2020 yeniliği: on-board konşimento seçeneği
FCA'da teslim, eşya gemiye yüklenmeden önce gerçekleşir. Buna karşılık deniz taşımalarında akreditifler genellikle eşyanın gemiye yüklendiğini gösteren bir konşimento ister. Bu iki durum eskiden uyuşmazlık yaratıyordu: satıcı teslimi tamamlamış olduğu hâlde, yükleme sonrası düzenlenen belgeyi eline geçiremiyordu.
2020 sürümü bu sorunu bir seçenekle çözmüştür. Taraflar anlaşabilirse, alıcı taşıyıcıya talimat vererek yükleme tamamlandıktan sonra satıcıya on-board konşimento düzenlenmesini sağlar; satıcı da bu belgeyi alıcıya, uygulamada genellikle bankalar üzerinden, teslim eder. Bu düzenleme FCA'yı akreditifli deniz satışlarında kullanılabilir hâle getirir. Tarafların bu seçeneği sözleşmede ayrıca kararlaştırması gerekir.
EXW ile FCA arasındaki fark
İki kural arasındaki fark üç başlıkta toplanır. Birincisi yükleme: EXW'de eşyanın araca yüklenmesi alıcının işidir, FCA'da teslim yeri satıcının işyeri ise yükleme satıcıya aittir. İkincisi gümrük: EXW'de ihracat gümrük işlemleri alıcıda, FCA'da satıcıdadır. Üçüncüsü belge: FCA'da satıcı ihracatçı olarak işlem görür ve ihracat belgelerini kendi adına düzenletir.
Masraf farkı da bu başlıklara bağlıdır: FCA fiyatı, EXW fiyatına yükleme masrafı ile ihracat gümrük masraflarının eklenmiş hâlidir. Uygulamada EXW, eşyanın satıcının işyerinden alınacağı ve ihracat işlemlerinin alıcı tarafından yürütüleceği hâllerde; FCA ise ihracatçının kendi ülkesindeki işlemleri üstlendiği olağan ihracat satışlarında kullanılır. Yüklemenin kimin işi olduğu sözleşmede açıkça yazılmadığında, yükleme sırasında oluşan hasarın hangi tarafa ait olduğu tartışmalı hâle gelir.
Sınav için akılda kalan
EXW'de teslim satıcının işyerinde, yükleme yapılmadan gerçekleşir; ihracat gümrük işlemleri alıcıdadır. FCA'da teslim, satıcının yerinde yüklenerek veya başka bir yerde indirilmeye hazır biçimde taşıyıcıya yapılır; ihracat gümrük işlemleri satıcıdadır. İki kuralda da risk teslimle alıcıya geçer, ana taşıma ve ithalat işlemleri alıcıya aittir. Türkiye'den yapılan ihracatlarda gümrük beyanı ve ihracatçı sıfatı nedeniyle FCA, EXW'ye göre daha güvenli bir seçimdir.
Sınavda en çok karıştırılan nokta, FCA'da teslim yerinin neresi olduğudur. Teslim yeri satıcının işyeri ise yükleme satıcıya aittir; teslim yeri başka bir yer ise satıcı yalnızca eşyayı indirilmeye hazır hâlde bırakır ve indirme alıcıya aittir. Bu ayrım, yükleme masrafının ve yükleme sırasındaki hasarın kime ait olduğunu belirler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.