FAS ve FOB

Yalnız deniz ve iç suyolu taşımalarında kullanılan iki kuralı ele alır: eşyanın gemi yanında teslim edildiği FAS ile gemiye yüklenerek teslim edildiği FOB. Yükleme masrafının ve risk geçişinin hangi kuralda kime ait olduğu, konteyner taşımalarında FOB'un doğurduğu sorun ve ihracat işlemleriyle bağlantısı incelenir.

FAS: gemi yanında teslim

FAS kuralında satıcı, eşyayı belirlenen yükleme limanında gemi yanında (rıhtımda veya mavnada) alıcının görevlendirdiği taşıyıcının tasarrufuna bırakır. Risk, eşya gemi yanında tasarrufa bırakıldığı anda alıcıya geçer. Eşya gemiye yüklenmemiştir; yükleme masrafı alıcıya aittir.

İhracat gümrük işlemleri satıcıya aittir; satıcı eşyayı ihracat için gümrükler ve ihracatla ilgili resim ve harçları öder. Ana taşıma (navlun) ve ithalat işlemleri alıcının üstündedir. FAS, limana taşımanın zor veya pahalı olduğu dökme yüklerde, ağır ve hacimli parçalarda (proje kargo) tercih edilir; bu tür yüklerde eşyanın gemiye yüklenmesi özel donanım gerektirebilir.

FOB: gemiye yükleme

FOB kuralında satıcı, eşyayı belirlenen yükleme limanında gemiye yükler. Risk, eşya gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer. Satıcı eşyayı ihracat için gümrükler, ihracatla ilgili resim ve harçları öder ve yükleme masrafını üstlenir. Navlun ve sigorta alıcıya aittir; sigorta yükümlülüğü doğuran bir kural değildir.

Teslim anının belirlenmesi bakımından FOB'un ayırt edici yanı şudur: eşya gemiye yüklenmeden önce, örneğin rıhtımda beklerken hasara uğrarsa risk henüz alıcıya geçmemiştir. Bu nedenle satıcının, eşyayı teslim anına kadar koruması ve yükleme işlemini alıcının görevlendirdiği taşıyıcının talimatlarına uygun yürütmesi gerekir.

FAS ile FOB arasındaki fark

İki kural arasındaki tek fark yüklemedir; bu fark hem masrafı hem risk geçiş anını değiştirir. FAS'ta satıcı eşyayı gemi yanına kadar getirir, gemiye yükleme alıcının işidir. FOB'da satıcı yüklemeyi de yapar. Aynı yükleme masrafı FAS'ta alıcıya, FOB'da satıcıya aittir.

Riskin geçiş anı da buna bağlı olarak öne veya geriye kayar. FAS'ta eşya gemi yanında alıcının tasarrufuna bırakıldığı anda risk alıcıya geçer; yükleme sırasında oluşan hasar alıcıda kalır. FOB'da risk ancak eşya gemiye yüklendiğinde geçer; yükleme sırasında oluşan hasar satıcıda kalır. Bu nedenle vinç veya istifleme kaynaklı hasarın kimde olduğu, doğrudan teslim şeklinin seçimine bağlıdır.

Konteyner taşımalarında FOB'un yarattığı sorun

FOB, eşyanın gemiye yüklendiği klasik dökme yük taşımaları için tasarlanmıştır. Konteyner taşımalarında ise eşya limandaki konteyner terminaline bırakılır; gemiye yükleme, terminal işletmesi tarafından ve genellikle satıcının gözetimi dışında yapılır. Bu durumda FOB'un teslim anı belirsizleşir: eşya terminalde beklerken hasara uğrarsa, yüklemenin gerçekleşip gerçekleşmediği tartışmalı hâle gelir ve riskin satıcıda kaldığı sonucu doğabilir.

Ayrıca eşya terminalde birden çok taşıma aracıyla (kamyon, tren, aktarma gemisi) hareket edebilir; bu da tek bir yükleme anı varsayımını bozar. Bu nedenle konteyner, hava ve kara taşımalarında FOB yerine, teslimi taşıyıcıya bırakmayı esas alan FCA kuralı önerilir. Deniz yoluyla yapılan konteyner satışlarında teslim şekli yanlış seçilirse, sigortanın hangi andan itibaren geçerli olduğu da ayrı bir uyuşmazlık konusu olur.

Yükleme-boşaltma borcu ve taşıyıcının sorumluluğu

Teslim şekli, satıcı ile alıcı arasındaki masraf paylaşımını belirler; taşıma sözleşmesindeki yükleme borcunu ise taşıma hükümleri düzenler. Sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça gönderen, eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde araca koyarak, istifleyerek, bağlayarak ve sabitleyerek yüklemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır; taşıyıcı ayrıca yüklemenin işletme güvenliğine uygun olmasını sağlamakla yükümlüdür.

Eşya taşıma sırasında zayi olur veya hasara uğrarsa, taşıyıcının sorumluluğu sınırsız değildir: gönderinin tamamının zıyaı veya hasarı hâlinde ödenecek tazminat, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutar ile sınırlıdır. Bu sınır, teslim şeklinden bağımsız olarak taşıyıcıya karşı ileri sürülebilecek tazminatın üst sınırıdır; eşyanın gerçek değerinin bunun üzerinde olduğu hâllerde aradaki farkı kapatmak için yük sigortası gündeme gelir.

İhracat işlemleri ve fiilen ihraç

FAS ve FOB'da ihracat gümrük işlemleri satıcıya aittir. İhraç eşyası, buna ilişkin gümrük beyannamesinin tescili sırasında bulunduğu durum ve niteliğini gümrük kontrolünden çıktığı sırada da aynen muhafaza etmesi ve bu hâliyle Türkiye Gümrük Bölgesini terk etmesi koşuluyla fiilen ihraç edilmiş sayılır. Bu koşul, teslimin limanda gerçekleşmesinin tek başına ihracatın tamamlandığı anlamına gelmediğini gösterir.

Eşyanın gümrük işlemleri, Türkiye Gümrük Bölgesini terk edecek eşyanın risk analizine dayalı kontrolleri de dâhil olmak üzere gümrükçe onaylanmış bir işlem ve kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerinin yerine getirildiği ihracat gümrük idaresinde yürütülür. FOB'da satıcı yükleme masrafını üstlendiği için limandaki elleçleme giderlerinin hangi kalemden sayılacağı, gümrük kıymeti ve teşvik hesaplarında da karışıklık yaratabilir; bu nedenle sözleşmede liman ve terminal giderlerinin açıkça paylaştırılması önerilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.