Risk ve Masraf Geçişinin Karşılaştırılması

On bir kuralı teslim, risk ve masraf geçişi bakımından yan yana koyar. E, F, C ve D gruplarının mantığı, masraf kalemlerinin hangi kuralda kime ait olduğu, C grubunda masraf ile riskin ayrışması ve taşıyıcının sorumluluk sınırıyla sigortanın ilişkisi incelenir.

Üç ayrı geçiş: teslim, risk ve masraf

Teslim şekillerini karşılaştırmanın ilk adımı, teslim, risk ve masrafın aynı şey olmadığını görmektir. Teslim, satıcının sözleşmeden doğan ifa borcunu yerine getirdiği andır; risk, eşyanın hasara uğraması veya zayi olması hâlinde zararın hangi tarafa ait olduğunu gösterir. Çoğu kuralda teslim ve risk geçişi aynı anda gerçekleşir; C grubunda ise masraf geçişi risk geçişinden ayrılır.

Teslim şekli yalnızca bu iki konuyu düzenler. Mülkiyetin ne zaman geçeceği, ödemenin nasıl yapılacağı, sözleşmenin kurulması ve ayıptan sorumluluk Incoterms® kurallarının kapsamı dışındadır. Satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir; teslim şekli bu borçların ifa biçimini somutlaştırır, mülkiyetin devrini kendiliğinden sağlamaz.

E, F, C ve D gruplarının mantığı

Kurallar, satıcının yükümlülüğünün azdan çoğa doğru sıralanmasıyla dört harfte toplanır. E grubunda tek kural vardır: EXW. Satıcı eşyayı kendi yerinde hazır tutar; teslim, risk ve masraf en erken bu noktada alıcıya geçer. F grubunda (FCA, FAS, FOB) satıcı eşyayı alıcının görevlendirdiği taşıyıcıya teslim eder; ana taşıma masrafı alıcıya aittir.

C grubunda (CFR, CIF, CPT, CIP) satıcı ana taşıma masrafını üstlenir, ancak risk teslim anında alıcıya geçer. D grubunda (DAP, DPU, DDP) ise hem masraf hem risk varış yerine kadar satıcıda kalır. Grupların bu sıralaması, riskin alıcıya geçtiği an ile masrafın bittiği anın birbirinden ayrıldığı tek grubun C grubu olduğunu gösterir.

Masraf kalemleri kime ait

Masraf karşılaştırması, teslim şeklinin fiyata hangi kalemleri dâhil ettiğini görmekle yapılır. Eşyanın ambalajlanması, sayılması ve satıcının yerinde araca yüklenmesi: EXW'de yükleme alıcıya, diğer bütün kurallarda satıcıya aittir. Satıcının yerinden çıkış limanına iç taşıma, bütün kurallarda satıcıya aittir; EXW'de bu taşıma alıcıya geçer. İhracat gümrük işlemleri ve ihracatla ilgili resim ve harçlar: yalnız EXW'de alıcıya, diğer kurallarda satıcıya aittir.

Çıkış limanındaki terminal ve elleçleme giderleri FAS ve FCA'da alıcıya, FOB ve sonraki kurallarda satıcıya aittir. Ana taşıma (navlun): F grubunda ve EXW'de alıcıya; C ve D gruplarında satıcıya aittir. Sigorta: yalnız CIF ve CIP'te satıcının yükümlülüğüdür; diğer kurallarda alıcı kendi sigortasını yaptırmakta serbesttir. Varış yerindeki terminal ve elleçleme giderleri ile boşaltma: DAP ve DDP'de alıcıya, DPU'da satıcıya aittir. İthalat gümrük işlemleri ve ithalat vergileri: yalnız DDP'de satıcıya, diğer bütün kurallarda alıcıya aittir.

C grubunda masraf ile riskin ayrışması

C grubunun ayırt edici özelliği, satıcının masraf yükümlülüğünün risk yükümlülüğünden daha uzağa uzanmasıdır. CFR, CIF, CPT ve CIP'te satıcı navlunu kararlaştırılan varış yerine kadar öder; buna karşılık eşya teslim anından itibaren alıcının riskindedir. Yani satıcı, kendi ödediği taşımanın sonucundan doğan zararı üstlenmez.

Bu ayrışmanın sonucu şudur: eşya yolda hasara uğrarsa, alıcı bedeli ödemek zorunda kalır ama teslim alamaz. Alıcının bu zararı karşılayabilmesi için kendi sigortasını yaptırması gerekir; CIF ve CIP'te bu ihtiyaç satıcının sigorta yükümlülüğüyle karşılanır. Uygulamada en sık yapılan hata, C grubu bir satışta masrafın varışa kadar satıcıda olmasından hareketle riskin de varışta geçtiğinin sanılmasıdır. Aynı hata, D grubunda tersine işler: DAP'ta satıcı riski varışa kadar taşır, ancak boşaltmayı yapmaz.

Taşıyıcının sorumluluğu ve sigortanın işlevi

Eşyanın taşıma sırasında zayi olması veya hasara uğraması hâlinde zararın bir kısmı taşıyıcıdan istenebilir; ancak bu talep sınırsız değildir. Gönderinin tamamının zıyaı veya hasarı hâlinde ödenecek tazminat, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutar ile sınırlıdır. Eşyanın gerçek değeri bu sınırın üzerindeyse, aradaki fark taşıma sözleşmesinden doğan taleple karşılanamaz.

Sigorta tam bu noktada devreye girer: yük sigortası, taşıyıcının sorumluluk sınırının üstünde kalan zararı karşılamaya yöneliktir. Yükleme ve boşaltma borcu ise taşıma hükümlerine göre belirlenir; sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça gönderen eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde yüklemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır. Taşıma ücreti eşyanın tesliminde ödenir ve taşıyıcı, taşıma ücretinden başka eşya için yapılan zorunlu giderleri de isteyebilir. Eşya varış yerine ulaştığında gönderilen, taşıma sözleşmesinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmesi karşılığında eşyanın kendisine teslim edilmesini isteyebilir; eşya zayi olmuş, hasara uğramış veya geç teslim edilmişse gönderenin istem haklarını taşıyıcıya karşı ileri sürebilir.

Yarar ve hasar ile kısmi teslim

Teslim şekli, taraflar arasındaki risk paylaşımını belirler; bu paylaşımın arka planında satış hükümleri bulunur. Kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmede öngörülen özel koşullardan doğan ayrık hâller dışında, satılanın yarar ve hasarı taşınır satışlarında zilyetliğin devri anına kadar satıcıya aittir. Gönderim hâlinde satışlarda ise hasar, eşyanın taşıyıcıya teslimiyle alıcıya geçer; teslim şeklinin belirlediği risk geçiş anı, bu hükmün sözleşmeyle somutlaştırılmış hâlidir.

Teslimin bir kısmının hiç yapılmaması hâlinde, sözleşmenin bir kısmının yerine getirilmemesi durumunda alıcı haklarını sadece teslim edilmemiş olan kısım hakkında kullanabilir. Bu hüküm, teslim şeklinin kapsamadığı bir konuda doğan uyuşmazlıkta satış hükümlerine başvurulacağını gösterir: teslim şekli risk ve masrafı paylaştırır, ifa etmemenin sonuçlarını ise satış ve taşıma hükümleri düzenler.

Sınav için akılda kalan

Risk, E ve F gruplarında erken (satıcının yerinde veya çıkış limanında), C grubunda yükleme/teslim anında, D grubunda en geç (varış yerinde) geçer. Masraf ise E grubunda en kısa, D grubunda en uzundur. C grubunda masraf varışa kadar satıcıda olduğu hâlde risk teslimde geçer; bu ayrım kurallar arasındaki en önemli tuzaktır. Sigorta yükümlülüğü yalnız CIF ve CIP'te vardır. İthalat gümrük işlemleri yalnız DDP'de satıcıya aittir; ihracat gümrük işlemleri yalnız EXW'de alıcıya aittir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.