Teslim Şekli Seçiminde Uygulama Hataları

Uygulamada en sık yapılan yedi hatayı ele alır: deniz kurallarını her taşıma türünde kullanmak, yer ve sürüm belirtmemek, ihracat satışlarında EXW seçmek, yabancı satıcıyla DDP kurmak, masraf ile riski karıştırmak, teslim şeklinden fazlasını beklemek ve boşaltma masraflarını belirsiz bırakmak.

Deniz kurallarını her taşımada kullanmak

FAS, FOB, CFR ve CIF yalnız deniz ve iç suyolu taşımaları için tasarlanmıştır. Bu kurallarda teslim, eşyanın gemi yanında bırakılması veya gemiye yüklenmesiyle gerçekleşir. Eşya konteyner içinde taşınıyorsa, hava yoluyla gönderiliyorsa veya varış yeri deniz limanı değilse bu kurallar uygulanamaz.

En sık görülen hata, konteyner taşımalarında FOB veya CIF kullanmaktır. Konteyner limandaki terminale bırakılır ve gemiye yükleme terminal işletmesi tarafından yapılır; bu durumda teslim anı belirsizleşir ve riskin gereksiz yere satıcıda kalması sonucu doğabilir. İkinci sık hata, deniz limanı bulunmayan bir varış yeri için CIF yazılmasıdır; örneğin "CIF Ankara" veya "CIF Sofya" gibi bir kayıt, kuralın uygulanmasını imkânsız kılar. Bu hâllerde FOB yerine FCA, CIF yerine CPT veya CIP kullanılmalıdır.

Yer ve sürüm belirtmemek

Teslim şekli tek başına yeterli değildir; teslim yerinin ve kuralın hangi sürümünün uygulandığının da yazılması gerekir. "FOB" yazan bir sözleşmede yükleme limanı, "DAP" yazan bir sözleşmede varış yeri belirtilmemişse, teslimin ve riskin hangi anda geçtiği belirsiz kalır. Uygulamada en sık yapılan hata, yalnız kuralın kısaltmasını yazıp yer ve sürüm bilgisini eklememektir.

İkinci belirsizlik sürüme ilişkindir. 2020 sürümünde DAT kuralının adı DPU olarak değişti ve kural DAP'tan sonra sıralandı; ayrıca FCA'ya on-board konşimento seçeneği eklendi, CIP'te sigorta teminatının asgari düzeyi yükseltildi. Bu nedenle sözleşmede hangi sürümün kararlaştırıldığı açıkça yazılmalıdır. Yeni sözleşmelerde eski sürüme atıf yapılması, tarafların beklemediği sonuçlar doğurabilir.

İhracat satışlarında EXW seçmek

EXW, satıcıya en az yükümlülük yükleyen kuraldır ve ihracat satışlarında çoğu zaman yanlış tercihtir. EXW'de ihracat gümrük işlemleri alıcıya aittir. Ancak ihraç edilecek eşyanın ihracata ilişkin gümrük beyannamesi ile yetkili gümrük idaresine beyan edilmesi gerekir ve beyanı verecek kişinin kural olarak Türkiye Gümrük Bölgesinde yerleşik olması gerekir; transit taşımacılık yapan veya arızi olarak beyanda bulunan kişiler bu koşulun dışındadır.

Yurt dışında yerleşik alıcı bu nedenle Türkiye'de dolaylı temsilci görevlendirmek zorunda kalır. Satıcı ise beyan sahibi olmadığı için ihracatçı sıfatıyla işlem görmez; ihracata bağlı destek ve istisnalardan yararlanamaz ve ihracat bedelinin yurda getirilmesine ilişkin yükümlülüğü takip edemez. Bu sakıncalar nedeniyle ihracat satışlarında EXW yerine FCA tercih edilmelidir; FCA'da ihracat gümrük işlemleri satıcıya aittir ve satıcı ihracatçı sıfatını korur.

Yabancı satıcıyla DDP kurmak

DDP, ithalat gümrük işlemlerinin ve ithalat vergilerinin satıcıya ait olduğu tek kuraldır. İthalatta gümrük yükümlülüğü, ithalat vergilerine tabi eşyanın serbest dolaşıma girişi için verilecek gümrük beyannamesinin tescil tarihinde başlar ve yükümlü beyan sahibidir; dolaylı temsil durumunda hesabına gümrük beyanında bulunulan kişi de yükümlüdür.

Yurt dışında yerleşik satıcı, beyanı kendi adına veremediği için ithalatçı ülkede dolaylı temsilci görevlendirmek zorunda kalır. Ayrıca ithalatta ödenen katma değer vergisi matraha dâhil edilerek hesaplanır; satıcının ithalatçı ülkede mükellefiyeti yoksa ödediği bu vergiyi indiremez ve tutar maliyetine döner. Eşyanın ithali veya satışı nedeniyle ödenecek ithalat vergileri kıymete eklenmediği için bu kalemler kıymet üzerinden ayrıca hesaplanır ve satıcı bunları önceden fiyatlamak zorunda kalır. Bu nedenle DDP, satıcının ithalatçı ülkede yerleşik bir iştiraki yoksa fiyatlama ve sorumluluk bakımından ağır sonuçlar doğurur.

Masraf ile riski karıştırmak

En yaygın kavram hatası, masrafın varış yerine kadar satıcıda olduğu kurallarda riskin de varışta geçtiğinin sanılmasıdır. CFR, CIF, CPT ve CIP'te satıcı navlunu varış yerine kadar öder; ancak risk teslim anında alıcıya geçer. Eşya yolda hasara uğrarsa, satıcı taşımayı ödemiş olsa da zarar alıcıya aittir.

Ters yönde yapılan hata ise D grubunda görülür: DAP'ta satıcı riski varış yerine kadar taşır, ancak boşaltmayı yapmaz; boşaltma alıcının işidir. Yükleme ve boşaltma borcu ayrıca taşıma hükümlerine göre de belirlenir: sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden aksi anlaşılmadıkça gönderen, eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde yüklemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır. Teslim şekli ile taşıma sözleşmesindeki yükleme borcu birbirine karıştırıldığında, hasarın hangi tarafa ait olduğu çözülemez hâle gelir.

Teslim şeklinden fazlasını beklemek

Teslim şekli yalnız teslim yerini, riskin ve masrafın geçişini düzenler. Mülkiyetin ne zaman geçeceği, bedelin nasıl ödeneceği, ödeme yapılmazsa ne olacağı, ayıplı maldan doğan sorumluluk ve uyuşmazlıkların nasıl çözüleceği Incoterms® kurallarının kapsamı dışındadır. Satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir; mülkiyetin devri ayrı bir hukuki işlemdir ve teslim şekli bunu kendiliğinden sağlamaz.

Uygulamada "CIF sattım, artık mal benim değil" veya "FOB'da ödeme yapılmazsa malı geri alırım" gibi varsayımlar bu karışıklıktan doğar. Bedelin ödenmemesine bağlanan sonuçlar ödeme yöntemi ve satış hükümleriyle düzenlenir; teslim şekli bunları sağlamaz. Aynı şekilde teslim şekli, eşyanın taşıma sırasında hasara uğraması hâlinde taşıyıcıya karşı ileri sürülebilecek tazminat sınırını da değiştirmez: bu sınır, gönderinin net olmayan ağırlığının her bir kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını karşılayan tutardır.

Boşaltma ve terminal masraflarını belirsiz bırakmak

Sözleşmede yalnız kuralın kısaltmasının yazılması, terminal ve boşaltma masraflarının kimde olduğunu her zaman çözmez. FOB'da çıkış terminalindeki elleçleme satıcıya aitken, FAS ve FCA'da alıcıya aittir. DAP ve DDP'de boşaltma alıcının işidir; DPU'da satıcının. C grubunda varış terminalindeki masraflar kural olarak alıcıya aittir, ancak navlun sözleşmesinin bu kalemleri içerip içermediği ayrıca kontrol edilmelidir.

Taşıma ücreti eşyanın tesliminde ödenir ve taşıyıcı, taşıma ücretinden başka eşya için yapılan ve duruma göre gerekli olan giderleri de isteyebilir. Bu nedenle satıcı navlunu ödemiş olsa bile, taşıyıcı varış limanındaki elleçleme veya bekleme için ayrıca ücret isteyebilir ve bu kalem alıcıya yansıtılabilir. Uyuşmazlığı önlemenin yolu, sözleşmede terminal, elleçleme ve boşaltma masraflarının ayrı bir kalem olarak ve açıkça paylaştırılmasıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.