Teslim Şeklinin Fiyata Etkisi

Teslim şeklinin fiyatı nasıl kurduğunu sayısal bir örnek üzerinden gösterir. Aynı eşyanın EXW'den DDP'ye kadar fiyat merdiveni, alıcının toplam maliyetinin neden neredeyse değişmediği, masrafları kimin peşin ödediği ve gümrük kıymeti ile vergilerin hesaba etkisi incelenir.

Fiyat merdiveni: aynı mal, farklı teslim şekli

Teslim şekli, fiyata hangi masraf kalemlerinin dâhil edildiğini belirler. Aynı eşya için kurallar, satıcının yükümlülüğünün artmasına göre basamak basamak yükselen bir fiyat listesi oluşturur. Bu nedenle fiyat karşılaştırması yapılırken tekliflerin aynı teslim şeklinde olup olmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

Örnek olarak satıcının işyerindeki mal bedeli 100.000 ABD doları olan bir yükü ele alalım. Varsayılan kalemler şunlardır: araca yükleme 200, satıcının yerinden çıkış limanına iç taşıma 1.000, çıkış terminali elleçlemesi 400, ihracat gümrük işlemleri 300, navlun 3.000, sigorta primi 400, varış terminali elleçlemesi 300, boşaltma 200, ithalat beyanı 350 ABD doları. Bu varsayımlarla fiyatlar şöyle sıralanır: EXW 100.000; FCA 100.200 (yükleme); FAS 101.200 (iç taşıma); FOB 101.900 (çıkış terminali ve ihracat gümrük işlemleri); CFR 104.900 (navlun); CIF 105.300 (sigorta primi); DAP 105.600 (navlun, varış terminali ve satıcının kendi sigortası); DPU 105.800 (boşaltma); DDP 112.689,20 (ithalat beyanı ve gümrük vergisi).

Alıcının toplam maliyeti neden değişmez

Zincirin iki ucundaki alıcı maliyeti karşılaştırıldığında sonuç şaşırtıcıdır. EXW alıcısı mal bedelini ve bütün masrafları kendisi öder: 100.000 + 200 + 1.000 + 400 + 300 + 3.000 + 400 + 300 + 200 + 350 + 6.739,20 = 112.889,20 ABD doları. DDP alıcısı ise satıcıya 112.689,20 ABD doları öder ve yalnızca boşaltmayı yapar; toplam maliyeti 112.889,20 ABD dolarıdır. İki uçta da alıcının toplam maliyeti aynıdır.

Değişen şey, bu tutarın ne kadarını kimin ödediği, masrafı kimin peşin çıkardığı ve riskin hangi tarafta kaldığıdır. EXW'de alıcı bütün masrafları önceden finanse eder, ihracat gümrük işlemlerini kendisi yürütür ve riski satıcının işyerinden itibaren taşır. DDP'de satıcı hem masrafları hem riski son noktaya kadar üstlenir ve ithalat vergilerini peşin öder. Fiyat farkı, bu finansman ve risk yükünün karşılığıdır. Karşılaştırmanın bozulmaması için bütün kurallarda aynı sigorta priminin ödendiği varsayılmıştır; oysa D grubunda satıcı sigorta yaptırmak zorunda değildir ve prim hiç ödenmeyebilir. O durumda tasarruf edilen tutar, karşılanmayan riskin bedelidir.

Peşin finansman ve nakit akışı

Teslim şekli seçimi yalnız toplam maliyeti değil, nakit akışını da değiştirir. EXW ve F grubunda masrafın büyük bölümünü alıcı öder; satıcı yalnız kendi ülkesindeki işlemleri finanse eder. C grubunda navlunu satıcı öder ve bedelini mal bedeline ekleyerek alıcıdan tahsil eder; ancak tahsilat, satış bedelinin ödeme yöntemine bağlı olarak malın tesliminden haftalar sonra gerçekleşebilir. D grubunda ise satıcı hem taşımayı hem ithalat vergilerini kendi kaynağından finanse eder; gümrük vergisi ithalatta peşin ödendiği için satıcının bu tutarı fiyata eklemekten başka çaresi yoktur.

Bu nedenle satıcı, ileride geri alacağı bir masrafı kendi maliyetinden finanse ediyorsa bunun finansman yükünü de fiyatlamalıdır. Aynı mantıkla alıcı, EXW veya FCA gibi erken teslim şekillerinde daha düşük fiyat görür; ancak masrafı kendisi ödeyeceği, gümrük işlemlerini yürüteceği ve riski erken üstleneceği için karşılaştırmanın toplam maliyet üzerinden yapılması gerekir.

Gümrük kıymeti ve vergiler

İthalat vergileri, teslim şeklinin fiyatına değil gümrük kıymetine göre hesaplanır. İthal eşyası için Türkiye'deki giriş liman veya yerine kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri ile eşyanın giriş liman veya yerine kadar nakliyesiyle ilgili olarak yapılan yükleme ve elleçleme giderleri kıymete eklenir. Gümrük vergileri deyimi, eşyaya uygulanan ithalat vergilerinin ya da ihracat vergilerinin tümünü ifade eder. Eşyanın ithali veya satışı nedeniyle Türkiye'de ödenecek ithalat vergileri ise kıymete eklenen unsurlar arasında sayılmamıştır; bu kalemler kıymete eklenmez, kıymet üzerinden ayrıca hesaplanır.

Örnekte gümrük kıymeti, FOB değeri 101.900 ABD dolarına navlun 3.000 ve sigorta 400 eklendiğinde 105.300 ABD doları olur; varış terminalindeki elleçleme, giriş yerinden sonra yapıldığı için kıymete eklenmez. Gümrük vergisi oranı varsayılan yüzde 6,4 alınırsa vergi 105.300 × 0,064 = 6.739,20 ABD dolarıdır. Katma değer vergisinde matrah, ithal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas olan kıymetini ve ithalat sırasında ödenen vergi, resim, harç ve payları kapsar: matrah 105.300 + 6.739,20 = 112.039,20, varsayılan yüzde 20 oranıyla katma değer vergisi 22.407,84 ABD dolarıdır. İthalatta toplam vergi yükü 6.739,20 + 22.407,84 = 29.147,04 ABD doları tutarındadır. Oranlar eşyanın tarife pozisyonuna göre değişir; burada yalnız örnekleme amacıyla alınmıştır.

Beyan edilen kıymetin teslim şekliyle uyumu

Gümrük beyannamesinde beyan edilen teslim şekli ile kıymet kalemlerinin birbiriyle tutarlı olması gerekir. Beyannamede teslim şekli FOB olarak gösterilmişse navlun ve sigorta kalemlerinin ayrıca eklenmesi; CIF olarak gösterilmişse bu kalemlerin fiyata dâhil olduğunun görülmesi gerekir. Aynı şekilde DDP'de ithalat vergilerinin satıcı tarafından ödendiği, bu nedenle kıymete eklenmediği açıktır.

Beyanın doğruluğundan beyan sahibi sorumludur; ithalatta gümrük yükümlülüğü beyannamenin tescil tarihinde başlar ve yükümlü beyan sahibidir. Bu nedenle teslim şekli ile kıymet arasındaki tutarsızlık, sonradan yapılan denetimlerde ek vergi ve ceza riskini doğurur. Uygulamada sık görülen hata, satıcının düzenlediği faturadaki teslim şekli ile beyannamedeki teslim şeklinin farklı olmasıdır; iki belgenin aynı kuralla ve aynı sürümle uyumlu olması gerekir.

Sınav için akılda kalan

Teslim şekli değiştikçe satıcının fiyatı yükselir, çünkü fiyata daha çok kalem dâhil olur; alıcının toplam maliyeti ise neredeyse aynı kalır. Değişen, masrafı kimin peşin ödediği ve riskin kimde olduğudur. Gümrük vergisi teslim şeklinin fiyatından değil, giriş liman veya yerine kadar eklenen navlun ve sigorta dâhil gümrük kıymetinden hesaplanır; ithalat vergileri kıymete eklenmez. Bu nedenle fiyat teklifleri karşılaştırılırken teslim şeklinin ve sürümünün aynı olup olmadığı ilk kontrol edilmesi gereken noktadır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.