Basit Faiz
Basit faiz, yalnız anapara üzerinden hesaplanan faizdir. Bu konu faiz bileşenlerini, gün hesabı kurallarını, brüt-net faiz ayrımını ve vadeli satışta faiz maliyetini ele alır.
Faiz nedir, hangi bileşenlerden oluşur?
Faiz, bir paranın belirli bir süre kullanılmasının karşılığıdır. Üç bileşeni vardır:
- Anapara (A): Faiz hesaplanan başlangıç tutarı.
- Faiz oranı (r): Genellikle yıllık olarak ifade edilen oran.
- Süre (t): Paranın kullanıldığı dönem.
Basit faizde faiz, yalnız anapara üzerinden hesaplanır; önceki dönemlerin faizi anaparaya eklenmez. Bu nedenle basit faiz, bir yıldan kısa süreli işlemlerde ve kısa vadeli ticari kredilerde kullanılır.
Faiz oranının dönemi her zaman açık yazılmalıdır. "Yüzde 2 faiz" ifadesi aylık mı, yıllık mı belirsizdir; aynı oran yıllık yorumlanırsa aylık yorumun on iki katı bir maliyet ortaya çıkar. Banka ve tedarikçi tekliflerinde oranın dönemi, faiz hesaplama yöntemi ve gün bazı (360 veya 365) mutlaka sorulur.
Ticari hayatta faiz iki taraflı görünür: Borçlu için maliyet, alacaklı için getiridir. Vadeli satışta satıcı, malın bedelini geç tahsil ettiği için faiz maliyetine katlanır; bu maliyet ya fiyata eklenir ya da kâr marjından düşülür. Faizi görmezden gelen fiyat, gerçek kârı göstermez.
Basit faiz formülü
Basit faiz şu formülle hesaplanır:
Faiz = Anapara × Oran × Süre
Süre yıl cinsindense formül doğrudan uygulanır. Örneğin 250.000 TL, yıllık yüzde 24 oranla 2 yıl kullanılırsa faiz 250.000 × 0,24 × 2 = 120.000 TL'dir.
Süre ay cinsindense ay sayısı 12'ye, gün cinsindense gün sayısı 360 veya 365'e bölünür. Ticari işlemlerde yaygın olan 360 günlük yıl esasıdır; ancak bankalar ve sözleşmeler farklı baz kullanabilir. Baz farkı küçük görünse de büyük tutarlarda önemli bir fark yaratır: 250.000 TL, yüzde 24, 90 gün için 360 bazında 15.000 TL, 365 bazında 14.794,52 TL faiz doğurur.
Formülün ters kullanımı da gereklidir:
- Oranı bulma: r = Faiz / (A × t).
- Anaparayı bulma: A = Faiz / (r × t).
- Süreyi bulma: t = Faiz / (A × r).
Ters kullanım, teklif karşılaştırmasında işe yarar: Farklı vade ve tutarlardaki teklifleri aynı ölçüye çevirmek için yıllık basit faiz oranına dönülür.
Gün hesabı ve vade tarihleri
Faiz hesabında gün sayısı, başlangıç ve bitiş tarihlerinden hesaplanır. Ticari gelenekte başlangıç günü sayılmaz, bitiş günü sayılır; ancak bu kural sözleşmeyle değiştirilebilir. Taraflar farklı kural uygularsa aynı işlem için farklı faiz çıkar.
Vade hesabında üç nokta önemlidir:
1. Vade tarihi mi, vade sonu mu? "90 gün vadeli" ifadesi, düzenleme tarihinden itibaren 90 gün sonraki tarihi gösterir.
2. Tatil günleri: Ödeme günü resmî tatile denk gelirse vade genellikle bir sonraki iş gününe taşınır; bu, faizi birkaç gün artırır.
3. Ay sonu kuralı: 31 Ocak'tan bir ay sonrası 28/29 Şubat'tır; ay uzunluğu sabit olmadığı için ay bazlı hesaplar gün bazlı hesapla tutmayabilir.
İhracatta vade, teslim şekli ve ödeme yöntemiyle birlikte okunur. Akreditifte ödeme, belgelerin uygun sunulmasına bağlıdır; belge eksikliği ödemeyi geciktirir ve gecikme günleri faiz maliyeti olarak satıcıya döner. Bu nedenle vade planı, belge hazırlık süresini de kapsamalıdır.
Brüt faiz, net faiz ve maliyet
Hesaplanan faiz, alacaklının eline geçen tutar değildir. Faiz geliri üzerinden vergi kesintisi yapılabilir; kesinti sonrası tutar net faizdir. Bu nedenle teklif karşılaştırmasında brüt oran ile net getiri ayrılmalıdır.
Aynı ayrım borç tarafında da vardır. Kredide faizin yanında dosya masrafı, tahsis ücreti, sigorta ve ipotek gideri gibi kalemler bulunur. Bunlar eklendiğinde efektif maliyet, yani kredinin gerçek yıllık yükü, nominal faiz oranından yüksek çıkar. "Yüzde 24 faizli kredi" ifadesi, masraflar dâhil edildiğinde yüzde 26-27'lik bir maliyete karşılık gelebilir.
Karşılaştırmanın doğru yolu, bütün nakit akışlarını (kullanılan tutar, ödenen taksitler, masraflar) tek bir orana indirgemektir. Basit faiz bu iş için yeterli değildir; çünkü taksitlerle anapara azalırken faiz de azalır. Bu nedenle kredi karşılaştırmasında bileşik faiz mantığına dayanan iç verim oranı kullanılır.
Ticari kararda üç soru sorulur: Faiz hangi tutar üzerinden, hangi süre için, hangi ek maliyetlerle hesaplanıyor? Bu üçü netleşmeden oranlar karşılaştırılamaz.
Vadeli satışta faiz maliyeti
Vadeli satış, satıcıya faiz maliyeti yükler. Satıcı malı teslim eder, parayı belirli bir süre sonra alır; bu süre boyunca ya kendi kaynağını kullanır ya da banka kredisiyle finanse eder. Her iki durumda da bir maliyet vardır.
Bu maliyet iki biçimde fiyata yansıtılır:
- Peşin fiyat ile vadeli fiyat ayrılır: Peşin 100.000 TL, 120 gün vadeli 108.000 TL gibi. Aradaki 8.000 TL, 120 günlük finansmanın bedelidir.
- Vade farkı ayrı kalem olarak yazılır: Fiyat peşin bazlı tutulur, vade farkı faturada ayrı gösterilir.
Birinci yöntemde vade farkının yıllık orana çevrilmesi gerekir: 8.000 / 100.000 = yüzde 8 (120 gün için); yıllık basit oran 0,08 × 360 / 120 = yüzde 24'tür. Satıcı, kendi finansman maliyeti yüzde 30 ise bu satışta zarar eder; yüzde 20 ise kazanır. Vade farkı, kendi maliyetinin altında belirlenirse satış kârlı görünse de finansman açığı büyür.
İkinci yöntem, şeffaflık sağlar ve alıcının peşin ödemeyi seçmesine imkân verir. Ticari ilişkide vade farkının nasıl hesaplandığı sözleşmede yazılmalıdır; aksi hâlde taraflar aynı tutarı farklı yorumlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.