Bileşik Faiz

Bileşik faizde her dönemin faizi anaparaya eklenir ve sonraki dönemde faiz de faiz kazanır. Bu konu bileşik faiz formülünü, nominal-efektif oran ayrımını ve uzun vadeli yatırım hesaplarını ele alır.

Bileşik faizin mantığı

Basit faizde faiz yalnız anapara üzerinden hesaplanır. Bileşik faizde ise her dönem sonunda hesaplanan faiz anaparaya eklenir; sonraki dönemde bu faiz de faiz kazanır. Bu nedenle bileşik faiz, faizin faizidir.

Farkın büyüklüğü süreyle birlikte artar. 100.000 TL, yıllık yüzde 24 oranla:

- Basit faizle 3 yıl: 100.000 × 0,24 × 3 = 72.000 TL faiz; toplam 172.000 TL.
- Yıllık bileşik faizle 3 yıl: 100.000 × 1,24³ = 190.662,40 TL; faiz 90.662,40 TL.

Aradaki 18.662,40 TL, faizin faizidir. Bir yıllık işlemde basit ve bileşik faiz aynı sonucu verir; fark birden fazla dönemde ortaya çıkar. Bu nedenle bir yıldan uzun vadeli işlemlerde basit faiz kullanmak, maliyeti veya getiriyi eksik hesaplamak demektir.

Ticari hayatta bileşik faiz; vadeli mevduat, uzun vadeli kredi, leasing ve yatırım projelerinin değerlendirilmesinde kullanılır. Kısa vadeli ticari kredilerde ise basit faiz yaygındır; ancak vade yenilendikçe etki bileşik hâle gelir.

Formül ve dönem sayısı

Bileşik faiz formülü şudur:

Toplam tutar = A × (1 + r)ⁿ

Burada A anapara, r dönemlik faiz oranı, n dönem sayısıdır. Faiz tutarı, toplam tutardan anapara çıkarılarak bulunur.

En sık yapılan hata, yıllık oranı dönem sayısıyla birlikte kullanmaktır. Aylık bileşik faizde yıllık yüzde 24 oran, aylık yüzde 2'ye çevrilir (0,24 / 12) ve dönem sayısı ay olarak yazılır. 100.000 TL, aylık bileşik yüzde 2 ile 12 ay sonunda 100.000 × 1,02¹² = 126.824,18 TL olur.

Dönem dönüşümünde dikkat edilmesi gereken iki nokta vardır:

1. Oran ile dönem aynı birimde olmalıdır. Yıllık oranla aylık dönem sayısı çarpılamaz.
2. Basit bölme her zaman doğru değildir. Bazı sözleşmelerde yıllık oran, bileşik eşdeğer üzerinden dönemlik orana çevrilir: aylık oran = (1 + yıllık)¹ᐟ¹² − 1. Bu iki yöntem farklı sonuç verir; hangisinin kullanıldığı sözleşmede yazılmalıdır.

Formülün ters kullanımıyla anapara (A = Toplam / (1 + r)ⁿ), oran veya süre bulunur. Süre hesabında logaritma gerekir: 1,02ⁿ = 2 denklemini çözen n = ln 2 / ln 1,02 ≈ 35 aydır; yani aylık yüzde 2 getiriyle paranın ikiye katlanması yaklaşık 35 ay sürer.

Nominal ve efektif yıllık faiz

Nominal oran, sözleşmede yazılan yıllık orandır. Efektif yıllık oran ise bileşikleşme etkisi dâhil edildiğinde gerçekte kazanılan veya ödenen orandır.

Örnek: Nominal yıllık yüzde 24, aylık bileşik. Aylık oran yüzde 2'dir; yıl sonunda 1 TL, 1,02¹² = 1,26824 TL olur. Efektif yıllık oran yüzde 26,82'dir. Aradaki 2,82 puan, bileşikleşme etkisidir.

Efektif oran formülü: Efektif = (1 + r/m)ᵐ − 1, burada m yıldaki bileşikleşme sayısıdır. Bileşikleşme sıklığı arttıkça efektif oran yükselir, ancak artış hızı azalır: yıllık, altı aylık, aylık, günlük bileşikleşme arasındaki fark giderek küçülür.

Karşılaştırma için tek doğru ölçü efektif orandır. "Yüzde 24 aylık bileşik" ile "yüzde 26 yıllık" teklifleri nominal olarak farklı görünür; efektifte ilki yüzde 26,82, ikincisi yüzde 26'dır. Aynı şey kredi tarafında da geçerlidir: Aylık taksitli kredide ödenen toplam tutar üzerinden hesaplanan yıllık maliyet, nominal orandan yüksektir.

Bu nedenle teklif karşılaştırmasında üç bilgi istenir: nominal oran, bileşikleşme sıklığı ve varsa masraflar. Üçü bilinmeden yapılan karşılaştırma yanıltıcıdır.

Uzun vadeli yatırım hesapları

Bileşik faiz, uzun vadeli kararların temel aracıdır. Bir makine yatırımı, bir Ar-Ge projesi veya bir pazar girişi, bugünkü maliyetiyle gelecekteki getirisinin karşılaştırılmasını gerektirir. Bu karşılaştırmanın dili bileşik faizdir.

Üç temel hesap kullanılır:

- Gelecek değer: Bugünkü bir tutarın n dönem sonraki karşılığı.
- Bugünkü değer: Gelecekteki bir tutarın bugünkü karşılığı; (1 + r)ⁿ ile bölünür.
- İç verim oranı: Nakit akışlarını bugünkü değerde sıfırlayan oran.

Örnek: 3 yıl sonra 200.000 TL getirecek bir yatırım için bugün en fazla ne ödenir? Yıllık yüzde 20 iskonto oranıyla bugünkü değer 200.000 / 1,20³ = 200.000 / 1,728 = 115.740,74 TL'dir. Bu tutardan fazlası ödenirse, yatırım alternatif getirinin altında kalır.

Uzun vadede küçük oran farkları büyük sonuç doğurur. Yüzde 20 ile yüzde 24 oran arasındaki 4 puanlık fark, 10 yılda 1,20¹⁰ = 6,19 kat ile 1,24¹⁰ = 8,59 kat arasında bir uçuruma dönüşür. Bu nedenle uzun vadeli sözleşmelerde oranın yanında bileşikleşme sıklığı da müzakere edilir.

Bileşik faizde tuzaklar

Bileşik faiz, hesabı doğru kurulduğunda güvenilir; varsayımları gizlendiğinde yanıltıcıdır. Dört tuzak öne çıkar:

Birincisi, faiz ödeme sıklığının gözden kaçmasıdır. Aylık faiz ödemeli bir kredide anapara azalmazsa, faiz her ay aynı anapara üzerinden işler; bu durumda bileşik etki yoktur. Bileşik faiz, faizin anaparaya eklendiği durumda ortaya çıkar.

İkincisi, enflasyonun yok sayılmasıdır. Nominal yüzde 30 getiri, enflasyon yüzde 35 ise satın alma gücünde kayıp demektir. Reel getiri yaklaşık olarak nominal orandan enflasyon çıkarılarak bulunur; kesin hesap (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1 formülüyle yapılır.

Üçüncüsü, verginin hesaba katılmamasıdır. Faiz geliri vergiye tabidir; net getiri brüt getiriden düşüktür. Vergi sonrası efektif oran, teklif karşılaştırmasında esas alınmalıdır.

Dördüncüsü, erken ödeme ve yeniden yatırım varsayımıdır. Ara dönemde çekilen tutarlar veya değişen oranlar hesabı bozar. Sözleşmede oran sabit mi, değişken mi; erken ödemede ceza var mı, bunlar bilinmeden hesap tamamlanmış sayılmaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.