Döviz Kuru ve Çevrim
Kur, iki para biriminin değişim oranıdır. Bu konu kur türlerini, çapraz kur hesabını, döviz çevrimini, kur farkının maliyete etkisini ve kur riskini ele alır.
Kur kavramı ve türleri
Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır. Türkiye'de kur genellikle "1 birim yabancı para kaç TL" biçiminde ifade edilir: 1 USD = 35 TL gibi.
Kurun birden fazla türü vardır ve ticari hesapta hangisinin kullanıldığı önemlidir:
- Döviz alış: Bankanın müşteriden döviz alırken uyguladığı kur.
- Döviz satış: Bankanın müşteriye döviz satarken uyguladığı kur. Satış kuru alıştan yüksektir; aradaki fark bankanın işlem maliyetidir.
- Efektif kur: Nakit döviz işlemlerinde uygulanan kur; genellikle döviz kurundan farklıdır.
- Serbest piyasa kuru: Piyasada oluşan kur.
Bir işletme döviz alacaksa bankanın satış kurunu, döviz bozduracaksa alış kurunu öder. Hesapta yanlış kurun kullanılması, işlem maliyetini görünmez kılar. Küçük farklar, yüksek hacimli işlemlerde ciddi tutara dönüşür.
Kur, gün içinde değişir. Sözleşmede kurun hangi tarih ve saatteki değerinin esas alınacağı yazılmalıdır; aksi hâlde taraflar aynı işlem için farklı kurlar uygular. Fatura tarihi, ödeme tarihi ve sözleşme tarihi kurları birbirinden farklı olabilir.
Döviz çevrimi
Döviz çevrimi iki yönlü bir işlemdir ve yön, çarpma veya bölme kuralını belirler:
TL'den dövize: Tutar, kur ile bölünür. 350.000 TL, 1 USD = 35 TL ise 350.000 / 35 = 10.000 USD'dir.
Dövizden TL'ye: Tutar, kur ile çarpılır. 10.000 USD × 35 = 350.000 TL'dir.
Karışıklık, kurun tanımından doğar. Kur "1 USD = 35 TL" ise USD'yi TL'ye çevirmek için çarpma, TL'yi USD'ye çevirmek için bölme gerekir. Kur "1 TL = 0,0286 USD" biçiminde tanımlanmışsa işlemler tersine döner. Bu nedenle her hesapta kurun birimi açıkça yazılır: "TL/USD" mi, "USD/TL" mi?
Çevrimde banka kuru ile merkez bankası kuru farklıdır. Muhasebe kayıtlarında hangi kurun kullanılacağı mevzuatla belirlenir; ticari tekliflerde ise tarafların anlaştığı kur veya kur kaynağı sözleşmede gösterilir.
Vade farkı, komisyon ve transfer masrafı çevrim hesabına eklendiğinde efektif kur ortaya çıkar. 10.000 USD karşılığında hesaba 348.000 TL geçmişse efektif kur 34,80 TL'dir; ilan edilen 35 TL'lik kurdan düşüktür. Maliyet hesabı efektif kurla yapılmalıdır.
Çapraz kur
Çapraz kur, iki yabancı para birimi arasındaki kuru, ulusal para üzerinden hesaplamaktır.
Örnek: 1 USD = 35 TL, 1 EUR = 38 TL ise 1 EUR kaç USD'dir? Cevap 38 / 35 = 1,0857 USD'dir. Ters yön 35 / 38 = 0,9211 EUR'dur.
Çapraz kur hesabında iki noktaya dikkat edilir:
1. Alış-satış farkı iki kez uygulanır. Banka, EUR/USD işleminde hem EUR/TRY hem USD/TRY spreadlerini yansıtabilir. Bu nedenle doğrudan EUR/USD kotasyonu ile çapraz hesap sonucu farklı çıkabilir.
2. Yuvarlama etkisi. Çapraz kur genellikle dört ondalıkla ifade edilir; ara yuvarlama, büyük tutarlarda sapma yaratır.
İhracatçı için çapraz kur, fiyatlama para birimi kararında önemlidir. Malın fiyatı EUR ile belirlenip ödeme USD ile yapılıyorsa, iki kur arasındaki hareket satıcının gelirini etkiler. Sözleşmede çevrim kuru veya çevrim tarihi belirtilmelidir; aksi hâlde kur hareketinin riskini taraflardan biri istemeden üstlenir.
Çapraz kur, kur arbitrajının da temelidir: Aynı para biriminin farklı piyasalardaki fiyat farkı, işlem maliyetlerini aştığında arbitraj doğar. Ancak bu farklar genellikle kısa sürede kapanır ve işlem maliyetiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Kur farkının maliyete etkisi
Dış ticarette kur, maliyetin doğrudan bileşenidir. İthalatta malın TL maliyeti, ödeme günündeki kura bağlıdır; ihracatta ise gelirin TL karşılığı tahsilat günündeki kura bağlıdır.
Örnek: 20.000 EUR'luk ithalat, kur 38 TL iken 760.000 TL, kur 40 TL iken 800.000 TL'dir. Aradaki 40.000 TL, malın fiyatı değişmediği hâlde maliyete eklenmiştir. Satış fiyatı bu artışı yansıtmıyorsa kâr marjı erir.
Kur farkı üç biçimde yönetilir:
- Fiyata yansıtma: Sözleşmeye kur ayarlama maddesi konur; kur belirli bir aralığın dışına çıkarsa fiyat yeniden belirlenir.
- Eşleştirme: Alacak ve borçların aynı para biriminde tutulması. USD alacak varsa USD borç oluşturmak, kur hareketinin net etkisini azaltır.
- Vadeli işlem: Kurun bugünden sabitlenmesi (forward). Maliyeti vardır; ancak belirsizliği kaldırır.
Kur farkı, muhasebede ayrı bir kalem olarak izlenir ve dönem sonunda değerleme yapılır. Ticari karar açısından önemli olan, kur hareketinin kâr marjına oranıdır: Marj yüzde 10, kur hareketi yüzde 15 ise işlem zarara döner. Bu oran hesaplanmadan fiyat verilmez.
Kur rejimi ve ticari planlama
Kur, yalnız bir fiyat değil, aynı zamanda bir politika değişkenidir. Sabit kur, serbest dalgalı kur ve yönetilen dalgalı kur rejimleri, işletmenin kur riskini farklı biçimlerde etkiler.
Serbest dalgalı kurda kur her gün piyasada belirlenir; belirsizlik yüksektir, ancak piyasa fiyatı şeffaftır. Sabit kurda kısa vadede belirsizlik düşüktür; ancak kur baskısı biriktiğinde ani düzeltme riski doğar. Yönetilen dalgalı kurda merkez bankası müdahaleleriyle dalgalanma sınırlanır; bu durum, kurun tek yönlü hareket edeceği beklentisini yaratabilir ve riskten korunmayı ihmal ettirebilir.
İşletme için doğru yaklaşım, kur rejimine göre kur senaryoları hazırlamaktır: Baz senaryo, kurun yüzde 10 arttığı ve yüzde 10 azaldığı senaryolar. Her senaryoda kâr marjı, nakit akışı ve fiyat rekabeti yeniden hesaplanır. Senaryo analizi, tahmin değil hazırlıktır.
Kur hareketi ihracatçı ve ithalatçıyı ters yönde etkiler. TL'nin değer kaybetmesi ihracatçının gelirini TL cinsinden artırır, ithalatçının maliyetini yükseltir. Bu nedenle aynı kur hareketi, bir işletme için fırsat, diğeri için tehdit olabilir. Değerlendirme, işletmenin döviz pozisyonu üzerinden yapılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.