Merkezi Eğilim Ölçüleri

Merkezi eğilim ölçüleri, verinin tipik değerini özetler. Bu konu aritmetik ve ağırlıklı ortalamayı, medyanı, modu, geometrik ortalamayı ve ölçü seçimini ele alır.

Aritmetik ortalama

Aritmetik ortalama, bütün değerlerin toplamının gözlem sayısına bölünmesidir:

Ortalama = (x₁ + x₂ + ... + xₙ) / n

Örnek: Bir işletmenin son beş siparişinin teslim süreleri 10, 12, 14, 15, 24 gün ise ortalama (10 + 12 + 14 + 15 + 24) / 5 = 75 / 5 = 15 gündür.

Ortalamanın en güçlü yanı, bütün gözlemleri hesaba katmasıdır. Bu aynı zamanda en zayıf yanıdır: Aykırı değerler ortalamayı kolayca kaydırır. Yukarıdaki örnekte 24 gün yerine 100 gün olsaydı ortalama 30,2 güne çıkardı; oysa dört sipariş 10-15 gün arasında teslim edilmiştir. Ortalama, tipik süreyi artık temsil etmez.

Ağırlıklı ortalama, gözlemlerin farklı önemde olduğu durumda kullanılır:

Ağırlıklı ortalama = (x₁w₁ + x₂w₂ + ...) / (w₁ + w₂ + ...)

Ticari örnek: Üç üründen 100 adedi 50 TL, 300 adedi 30 TL, 600 adedi 20 TL'den satılıyorsa ortalama satış fiyatı (100×50 + 300×30 + 600×20) / 1.000 = (5.000 + 9.000 + 12.000) / 1.000 = 26 TL'dir. Basit ortalama (50+30+20)/3 = 33,33 TL yanlış olur; çünkü ürünlerin satış adetleri eşit değildir. Ağırlık, miktar veya ciro olabilir; hangisinin kullanıldığı sonucu değiştirir.

Medyan

Medyan, veri küçükten büyüğe sıralandığında ortadaki değerdir. Gözlem sayısı tekse tam ortadaki; çiftse ortadaki iki değerin ortalamasıdır.

Örnek: 10, 12, 14, 15, 24 sıralı veride medyan 14'tür. Gözlem sayısı 5 olduğu için üçüncü değer ortadadır. Aynı veride ortalama 15, medyan 14'tür; dağılım sağa çarpık olduğu için ortalama medyandan büyüktür.

Medyanın en önemli özelliği aykırı değerlere duyarsız olmasıdır. Son değer 24 yerine 240 olsaydı medyan yine 14 kalırdı. Bu nedenle medyan, özellikle gelir, teslim süresi, hasar tutarı gibi çarpık dağılan verilerde tipik değerin daha iyi göstergesidir.

Medyan, yüzdelik dilim hesabının temelidir. Alt çeyrek (Q1), verinin yüzde 25'inin altında kaldığı değer; üst çeyrek (Q3) yüzde 75'inin altında kaldığı değerdir. Çeyrekler arası aralık (Q3 − Q1), verinin ortadaki yarısının yayılımını gösterir ve aykırı değerlerden etkilenmez.

Ticari raporlarda ortalama ile medyan birlikte verilmelidir. İkisinin belirgin biçimde ayrışması, dağılımın çarpık olduğunu ve ortalamanın tek başına yanıltıcı olacağını gösterir.

Mod

Mod, veri kümesinde en sık tekrarlanan değerdir. Nitel veride tek kullanılabilir merkezi eğilim ölçüsüdür.

Örnek: Bir mağazada en çok satılan beden 42 ise mod 42'dir. Ödeme şekilleri arasında en sık kullanılan akreditif ise mod akreditiftir.

Modun üç durumu vardır:

- Tek modlu: Tek bir değer en sık tekrarlanır.
- Çok modlu: Birden fazla değer aynı en yüksek sıklığa sahiptir.
- Modsuz: Bütün değerler aynı sıklıkta görülür.

Modun sınırı, verinin tamamını temsil etmemesidir. En sık görülen değer, tipik değer olmak zorunda değildir; örneğin iki farklı müşteri grubunun siparişleri birleştirildiğinde iki mod ortaya çıkar ve tek bir "tipik sipariş" yoktur. Bu durumda veriyi gruplara ayırmak gerekir.

Sürekli veride mod, genellikle sınıf içinde aranır ve mod sınıfı olarak ifade edilir. Modun ticari kullanımı sınırlıdır; daha çok stok planlaması (en çok satılan beden/renk) ve kategori analizinde işe yarar.

Geometrik ortalama ve büyüme

Oranların ortalaması alınırken aritmetik ortalama yanıltıcıdır. Çünkü oranlar çarpımsal ilişki içindedir.

Örnek: Bir işletmenin cirosu birinci yıl yüzde 50 artmış, ikinci yıl yüzde 50 azalmıştır. Aritmetik ortalama (50 − 50) / 2 = 0'dır; yani "değişim yok" gibi görünür. Gerçekte ciro 100'den 150'ye, sonra 75'e inmiştir; iki yılda yüzde 25 kayıp vardır.

Doğru ölçü geometrik ortalamadır:

Geometrik ortalama = (x₁ × x₂ × ... × xₙ)^(1/n)

Büyüme çarpanları 1,50 ve 0,50 ise geometrik ortalama (1,50 × 0,50)^(1/2) = 0,75^(1/2) = 0,866'dır. Yani yıllık ortalama değişim yüzde 13,4 azalıştır. Kontrol: 100 × 0,866 × 0,866 = 75. Doğru sonuç budur.

Geometrik ortalama, bileşik büyüme hesabının temelidir. Bir yatırımın n yıllık toplam getirisi biliniyorsa, yıllık ortalama bileşik getiri toplam çarpanın n'inci köküdür. Ticari raporlarda "yıllık ortalama büyüme" ifadesi, aksi belirtilmedikçe bileşik (geometrik) büyümeyi anlatmalıdır.

Aritmetik ortalama yalnız toplamsal büyüklüklerde (tutar, adet) kullanılır. Oran, endeks ve büyüme verilerinde geometrik ortalama tercih edilir.

Hangi ölçü, ne zaman?

Merkezi eğilim ölçüsü seçimi, verinin dağılımına ve kararın amacına bağlıdır:

- Ortalama: Simetrik dağılımda ve toplamsal büyüklüklerde. Toplam tutarın adede bölünmesi gerektiğinde.
- Medyan: Çarpık dağılımda ve aykırı değer varken. Gelir, süre, hasar tutarı.
- Mod: Nitel veride ve en sık görülen kategoriyi bulmakta.
- Geometrik ortalama: Oran, endeks ve büyüme verilerinde.

Dağılımın biçimini anlamak için ortalama ile medyan karşılaştırılır:

- Ortalama ≈ medyan ise dağılım yaklaşık simetriktir.
- Ortalama medyan ise dağılım sağa çarpıktır (büyük değerler kuyrukta).
- Ortalama < medyan ise dağılım sola çarpıktır.

Merkezi eğilim tek başına yeterli değildir. İki işletmenin ortalama teslim süresi 15 gün olabilir; ancak birinde süreler 14-16 gün arasında, diğerinde 5-40 gün arasında değişiyor olabilir. İkinci işletme çok daha risklidir. Bu nedenle merkezi eğilim, dağılım ölçüleriyle birlikte sunulur. Tek sayıyla özetlenen veri, karar için her zaman yeterli değildir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.