Olasılık Temelleri

Olasılık, belirsiz bir olayın gerçekleşme şansını 0 ile 1 arasında sayıya çevirir. Bu konu temel kuralları, koşullu olasılığı, bağımsızlığı ve beklenen değeri ele alır.

Temel kavramlar

Olasılık, bir olayın gerçekleşme olasılığını 0 ile 1 arasında bir sayıyla ifade eder. 0 imkânsız, 1 kesin olayı gösterir. Yüzde olarak da yazılabilir: 0,25 = yüzde 25.

Temel kavramlar şunlardır:

- Deney: Sonucu önceden kesin olarak bilinmeyen işlem. Bir siparişin zamanında teslim edilmesi.
- Örnek uzay (S): Bütün olası sonuçların kümesi.
- Olay (A): Örnek uzayın bir alt kümesi. "Siparişin gecikmesi".

Klasik olasılıkta, bütün sonuçlar eşit olasılıklıysa P(A) = istenen sonuç sayısı / toplam sonuç sayısıdır. Bir zarın çift gelme olasılığı 3/6 = 0,5'tir.

Ticari hayatta sonuçlar genellikle eşit olasılıklı değildir. Bu durumda olasılık, gözlenen sıklıktan tahmin edilir: 1.000 sevkiyattan 40'ı gecikmişse gecikme olasılığı yaklaşık 0,04'tür. Gözlem sayısı arttıkça tahmin güvenilirleşir; az sayıda gözlemle yapılan tahmin, tek bir istisnadan aşırı etkilenir.

Olasılık tahmini, kararın girdisidir; kesinlik iddiası taşımaz. "Gecikme olasılığı yüzde 4" ifadesi, gelecekte tam olarak 40 gecikme olacağını değil, uzun vadede bu orana yakın bir sıklık beklendiğini anlatır.

Toplama kuralı ve tümleyen

İki olayın birleşim olasılığı, olayların ayrık olup olmamasına bağlıdır:

Ayrık olaylar: Aynı anda gerçekleşemezler. P(A veya B) = P(A) + P(B).

Ayrık olmayan olaylar: Aynı anda gerçekleşebilirler. P(A veya B) = P(A) + P(B) − P(A ve B).

Örnek: Bir siparişin geç teslim edilme olasılığı 0,10, hasarlı gelme olasılığı 0,05 ve her ikisinin birlikte olma olasılığı 0,02 ise, en az bir sorun olasılığı 0,10 + 0,05 − 0,02 = 0,13'tür. Çıkarma yapılmazsa 0,15 bulunur ve iki kez sayılan kesişim fazla hesaplanır.

Tümleyen kuralı: Bir olayın gerçekleşmeme olasılığı, 1'den çıkarılarak bulunur: P(A değil) = 1 − P(A). Bu kural, "en az bir" sorularında çok kullanışlıdır.

Örnek: Üç bağımsız sevkiyatın en az birinin gecikme olasılığı soruluyorsa, doğrudan toplamak yerine tümleyen kullanılır. Her birinin gecikmeme olasılığı 0,90 ise üçünün de gecikmemesi 0,90³ = 0,729; en az birinin gecikmesi 1 − 0,729 = 0,271'dir. Doğrudan toplama (0,30) yanlış olurdu; çünkü olaylar ayrık değildir ve gecikmeler birlikte gerçekleşebilir.

Koşullu olasılık ve bağımsızlık

Koşullu olasılık, bir olayın gerçekleştiği bilindiğinde diğer olayın olasılığıdır:

P(A | B) = P(A ve B) / P(B)

Örnek: Sevkiyatların yüzde 60'ı deniz yoluyla, yüzde 40'ı karayoluyla yapılmaktadır. Deniz yoluyla yapılanların yüzde 5'i, karayoluyla yapılanların yüzde 2'si gecikmektedir. Deniz yolu bilindiğinde gecikme olasılığı P(Gecikme | Deniz) = 0,05'tir.

İki olay bağımsızsa, birinin gerçekleşmesi diğerinin olasılığını değiştirmez:

P(A ve B) = P(A) × P(B)

Bağımsızlık varsayımı, ticari hesaplarda sık kullanılır ama her zaman doğru değildir. Aynı tedarikçiden gelen iki sevkiyatın gecikmesi bağımsız değildir; tedarikçide bir sorun varsa ikisi birlikte gecikir. Aynı bölgedeki müşterilerin ödeme davranışı da ortak ekonomik koşullardan etkilenir.

Bağımlılık varsa çarpma kuralı olduğu gibi uygulanamaz. Bu durumda koşullu olasılık zinciri kullanılır: P(A ve B) = P(A) × P(B | A). Bağımsızlık varsayımının yanlış uygulanması, riski olduğundan küçük gösterir.

Beklenen değer ve karar

Beklenen değer, bir olayın olası sonuçlarının, olasılıklarıyla çarpılıp toplanmasıdır:

Beklenen değer = Σ (sonuç × olasılık)

Örnek: Bir ihracat alacağı 100.000 TL'dir. Alıcının ödememe olasılığı yüzde 5'tir. Ödenmeme durumunda kayıp 100.000 TL, ödeme durumunda kayıp 0'dır. Beklenen kayıp 100.000 × 0,05 = 5.000 TL'dir.

Beklenen değer, uzun vadeli ortalama sonucu gösterir. Tek bir işlemde ya 0 ya 100.000 TL kaybedilir; 5.000 TL hiçbir zaman gerçekleşmez. Buna karşın çok sayıda benzer işlem yapılıyorsa, ortalama kayıp 5.000 TL'ye yaklaşır.

Beklenen değer, kararın tek ölçütü değildir. Riskten kaçınma nedeniyle, beklenen değeri aynı olan iki seçenekten daha az dalgalanan tercih edilebilir. Ayrıca kaybın işletmeyi iflasa sürükleyip sürüklemeyeceği ayrıca değerlendirilir: Küçük olasılıklı ama yıkıcı bir sonuç, beklenen değer hesabında küçük görünse bile kabul edilemez olabilir.

Bu nedenle beklenen değer, olasılık dağılımıyla birlikte sunulur: En kötü senaryo, en iyi senaryo ve bunların olasılıkları. Tek bir ortalama sayı, riskin yapısını gizler.

Olasılığın yorumu ve sınırları

Olasılık iki farklı biçimde yorumlanır:

- Sıklık yorumu: Olasılık, uzun vadede gözlenen orandır. 1.000 sevkiyatta 40 gecikme varsa olasılık 0,04'tür.
- Öznel yorum: Olasılık, kişinin inancının derecesidir. Yeni bir pazara girişin başarı olasılığı gibi tekrarlanmayan olaylarda kullanılır.

Ticari kararlarda her iki yorum da yer alır. Geçmiş veri varsa sıklık yorumu tercih edilir; çünkü denetlenebilir. Veri yoksa uzman görüşüne dayanan öznel olasılık kullanılır; bu durumda varsayım açıkça yazılmalı ve duyarlılık analizi yapılmalıdır.

Olasılık hesabının üç sınırı vardır:

1. Küçük örneklem: Az sayıda gözlemle yapılan tahmin güvenilmez. İki sevkiyattan biri geciktiyse "gecikme olasılığı yüzde 50" demek yanıltıcıdır.
2. Değişen koşullar: Geçmiş veri, koşullar değiştiyse geleceği temsil etmez. Yeni bir tedarikçi, yeni bir ülke, yeni bir mevzuat geçmiş istatistiği geçersiz kılabilir.
3. Nadir olaylar: Çok düşük olasılıklı ama yıkıcı olaylar, geçmiş veride hiç görülmediği için sıfır sanılabilir. "Hiç olmadı" ile "olmayacak" aynı şey değildir.

Olasılık, belirsizliği yönetmek için bir dildir; belirsizliği ortadan kaldırmaz. Karar, olasılık tahmininin yanında senaryo ve dayanıklılık analiziyle desteklenir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.