Açık Hesap ve Konsinyasyon
Malın ve belgelerin bedelden önce yola çıktığı iki yöntemi ele alır: açık hesap (open account) ve konsinyasyon. İki yöntemin hukuki çerçevesi, ihracatçının üstlendiği riskler ve kambiyo mevzuatının bedelin yurda getirilmesi için öngördüğü süreler örneklerle açıklanır.
Açık hesap nedir
Açık hesapta satıcı, malı ve belgeleri alıcıya gönderir; bedel ise daha sonra, sözleşmede kararlaştırılan vadede ödenir. Satıcı bu yöntemde alıcıya fiilen bir kredi açmış olur: mal bedeli ödenmeden teslim edilir, tahsilat alıcının ödeme disiplinine bağlı kalır.
Bu ilişki, taraflar arasındaki alacakların kalem kalem hesaba yazıldığı bir cari hesap düzenine dönüşebilir. Türk Ticaret Kanunu cari hesap sözleşmesini, iki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek hesabın kesilmesinden sonra çıkacak artan tutarı isteyebileceklerine ilişkin sözleşme olarak tanımlar; bu sözleşme yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz.
Açık hesapta banka güvencesi yoktur. Taraflar isterlerse hesabı akreditif, standby akreditif veya banka garantisiyle destekleyebilir; ancak destek yoksa ihracatçının korunması, sözleşme ve alıcının ödeme geçmişiyle sınırlıdır.
Açık hesapta risk yönetimi
Açık hesabın rekabet gücü yüksektir: alıcı için maliyet ve külfet doğurmadığından, satıcı bu yöntemi bir pazarlama aracı olarak kullanır. Buna karşılık riskler ihracatçıda toplanır:
- Alıcı riski: Alıcının ödeme gücünü kaybetmesi veya ödemekten kaçınması.
- Ülke riski: Alıcının ülkesinde döviz kısıtlaması, transfer engeli veya siyasi istikrarsızlık.
- Kur riski: Vade boyunca kurun aleyhe hareket etmesi.
- Belge ve mülkiyet riski: Belgeler alıcıya doğrudan gönderildiği için mal üzerindeki tasarruf imkânının kaybedilmesi.
Bu riskleri azaltmanın yolları vardır: alıcı için bir kredi limiti belirlemek ve aşmamak, düzenli mutabakat yapmak, kısmi ödeme planı kurmak, ihracat kredi sigortasından yararlanmak, alacakları faktoring yoluyla devretmek veya vadeli satışta bedelin bir kısmını peşin almak. İhracatçı, taşıdığı riski fiyata yansıtarak da kendini koruyabilir; vadeli satışın finansman maliyeti fiyata eklenmediği sürece kâr marjı sessizce erir.
Konsinyasyon nedir
Konsinyasyonda mal, satılmak üzere yurt dışına gönderilir; ancak kesin satış henüz yapılmamıştır. Mal, yurt dışındaki bir acente, temsilci, şube veya komisyoncu eliyle satılır. Mülkiyet ve malın taşıdığı riskler kesin satışa kadar ihracatçıda kalır.
Konsinyasyonu açık hesaptan ayıran nokta, alıcının baştan belirli olmamasıdır. Açık hesapta ihracatçı belirli bir alıcıya kredi açarken, konsinyasyonda mal bir pazarda alıcı bulmayı bekler. Bu nedenle konsinyasyon, ihracatçının pazar araştırması yapmadığı veya yeni girmek istediği pazarlarda kullandığı, riski yüksek bir yöntemdir.
Konsinyasyonun yararları da vardır: mal, alıcının görebileceği ve deneyebileceği bir yerde durur; teslim süresi kısalır; ihracatçı fiyatı ve satış koşullarını yerinde yönetebilir. Konsinye malın yurt dışında depolanması, sigortası ve gümrük statüsü ayrıca düzenlenmelidir; bu masraflar satış gerçekleşmezse ihracatçının zararına yazılır.
Konsinye ihracatta kambiyo mevzuatının süreleri
İhracat bedellerinin yurda getirilmesi kambiyo mevzuatının konusudur; düzenleme yetkisi Türk Parasının kıymetini koruma amacıyla kanunla verilmiştir. İhracat Bedelleri Hakkında Tebliğ, genel kural olarak bedelin fiili ihraç tarihinden itibaren 180 günü geçmeyen bir süre içinde yurda getirilmesini öngörür ve hangi ödeme şekilleriyle getirilebileceğini sayar: akreditifli ödeme, vesaik mukabili ödeme, mal mukabili ödeme, kabul kredili akreditifli ödeme, kabul kredili vesaik mukabili ödeme, kabul kredili mal mukabili ödeme ve peşin ödeme.
Konsinye ihracat bu genel kuralın dışında, özelliği olan ihracat başlığı altında ayrıca düzenlenmiştir: konsinye yoluyla yapılacak ihracatta bedellerin kesin satışı müteakip, uluslararası fuar, sergi ve haftalara bedelli olarak satılmak üzere gönderilen malların bedellerinin ise gönderildikleri fuar, sergi veya haftanın bitimini müteakip 180 gün içinde yurda getirilmesi zorunludur.
Sözleşmede 180 günden uzun vade öngörülmüşse bedelin vade bitiminden itibaren 90 gün içinde getirilmesi istenir. Bedelin bir kısmı getirilmezse kalan tutar, belirli sınırlar içinde terkin edilerek hesap kapatılabilir; terkin yetkisi tutara göre bankaya, vergi dairesine veya Hazine ve Maliye Bakanlığına aittir. İhracatçı bu nedenle konsinye işlemlerinde kesin satış tarihini belgelemek ve süreyi takvime bağlamak zorundadır.
İki yöntemin karşılaştırması
Açık hesap ile konsinyasyonu yan yana koyan farklar şunlardır:
- Alıcının belirli olup olmaması: Açık hesapta alıcı bellidir ve çoğu zaman taraflar arasında yerleşik bir ilişki vardır. Konsinyasyonda mal, alıcısı henüz bulunmamış bir pazara gider.
- Mülkiyetin geçişi: Açık hesapta mülkiyet teslimle alıcıya geçer, satıcı yalnızca bedel alacağını taşır. Konsinyasyonda mülkiyet kesin satışa kadar ihracatçıda kalır.
- Tahsilat zamanı: Açık hesapta vade baştan bellidir. Konsinyasyonda tahsilat, satışın gerçekleşmesine bağlıdır; bu nedenle süre belirsizdir ve kambiyo mevzuatı bu belirsizliği kesin satış tarihine bağlayarak yönetir.
- Riskin ağırlığı: Her iki yöntemde de banka güvencesi yoktur; ancak konsinyasyonda ihracatçı alıcı riskinin yanı sıra pazar riskini, depolama ve sigorta masraflarını ve malın satılamaması riskini de üstlenir.
Bu nedenle konsinyasyon, ihracatçının pazara güvendiği ve malın satılacağını öngördüğü hâllerde; açık hesap ise uzun süreli, düzenli ve karşılıklı güvene dayanan ticari ilişkilerde tercih edilir.
Ne zaman tercih edilir, hangi önlemler alınır
Açık hesap ve konsinyasyon, ihracatçının pazarlık gücünün düşük olduğu pazarlarda bir zorunluluk hâline gelebilir: alıcı, kendi pazarında alternatif tedarikçiler bulabildiği sürece satıcı kredisi talep eder. İhracatçı bu durumda yöntemi tümden reddetmek yerine riski yönetmeye odaklanmalıdır.
Alınabilecek önlemler şunlardır:
- Alıcı için yazılı bir kredi limiti ve vade takvimi kurmak; limiti aşan siparişlerde güvence aracı istemek.
- Vadeli satışın finansman maliyetini fiyata eklemek veya peşin ödemede iskonto tanımak.
- İhracat kredi sigortası veya banka güvencesiyle alacağı desteklemek.
- Belgelerin akışını ve teslim şartını (Incoterms) riski azaltacak biçimde seçmek.
- Kesin satış tarihini, kambiyo mevzuatının öngördüğü sürelerle uyumlu biçimde belgelemek ve kayıtları saklamak.
Bu önlemlerin hiçbiri riski sıfıra indirmez; ancak açık hesap ve konsinyasyonun doğurduğu kayıpların büyük bölümü, sözleşme aşamasında yapılan düzenlemelerle önlenebilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.