Akreditif Çeşitleri

Teyitli, döner, transfer edilebilir, back-to-back, standby ve kırmızı şartlı akreditif tiplerini işleyişleri ve kullanım alanlarıyla ele alır. Her tipin taraflar için doğurduğu ek güvence ve ek maliyet örnek hesaplarla gösterilir.

Sınıflandırmada kullanılan ölçütler

Akreditif çeşitleri tek bir ölçüte göre değil, birkaç özelliğin birleşmesiyle belirlenir:

- Taahhüdün niteliği: Dönülemez akreditifte banka taahhüdünden tek taraflı olarak dönemez; uygulamada akreditifler kural olarak dönülemez olarak düzenlenir.
- Teyit: Taahhüde ikinci bir bankanın katılıp katılmadığı.
- Vade: Görüldüğünde ödeme mi, vadeli ödeme mi?
- Dönüşlülük: Belirli bir limit çerçevesinde kendini yenileyip yenilemediği.
- Devredilebilirlik: Lehtarın kredi limitini başka bir lehtara aktarıp aktaramadığı.
- Özel şartlar: Avans verilmesi, taksitli kullanım, karşılıklılık gibi ek düzenlemeler.

Bir akreditif bu özelliklerden birkaçını birlikte taşıyabilir: örneğin teyitli, döner ve vadeli bir akreditif mümkündür. Bu nedenle akreditif metni okunurken yalnızca adına değil, taahhüdün kapsamına ve belge şartlarına bakılır.

Teyitli ve teyitsiz akreditif

Teyitsiz akreditifte tek taahhüt amir bankaya aittir. Lehtar, amir bankanın bulunduğu ülkenin riskini ve bankanın kendi ödeme gücünü değerlendirmek zorundadır.

Teyitli akreditifte ise lehtarın ülkesindeki bir banka akreditife kendi taahhüdünü ekler. Teyit bankası lehtara karşı amir bankadan bağımsız olarak ödeme yükümlülüğü üstlenir; amir banka ödemezse teyit bankası öder. Böylece ülke riski ve amir banka riski teyit bankasına aktarılır.

Teyit bir güvence olduğu kadar maliyettir. Teyit komisyonu genellikle vadeye göre hesaplanır ve uygulamada lehtara yansıtılır. Teyit, akreditifin bilanço dışı bir yükümlülük doğurmasına yol açar: akreditif teyitlerinden doğan sorumluluklar pasifte gösterilmemişse bilançonun altında veya ekte açıklanır. Teyit talebi, işlem tutarı büyüdükçe ve ülke riski arttıkça anlamlı hâle gelir.

Döner akreditif

Döner akreditif, belirli bir limit çerçevesinde tekrar tekrar kullanılabilen akreditiftir. Sürekli tedarik ilişkilerinde, her sevkiyat için ayrı akreditif açma külfetini ortadan kaldırır.

İki temel soru metinde cevaplanır: limit ne zaman yenilenir ve yenilenme kümülatif midir? Yenilenme, belirli bir sürenin geçmesiyle veya belirli tutarda belgenin ibrazıyla olabilir. Kümülatif döner akreditifte kullanılmayan limit sonraki döneme eklenir; kümülatif olmayan düzende kullanılmayan kısım kaybolur.

Döner akreditifin ihracatçı için avantajı, üretim planlamasında süreklilik ve belge işlemlerinde kolaylıktır. İthalatçı için avantaj ise tek bir teminat veya limit tahsisiyle çalışmaktır. Buna karşılık toplam risk, tek seferlik akreditife göre daha büyüktür; bu nedenle limitin ve yenilenme koşullarının metinde açık yazılması gerekir.

Transfer edilebilir ve back-to-back akreditif

Bu iki tip, aracı konumundaki ihracatçının ihtiyacına cevap verir. Aracı, alıcıdan aldığı siparişi üreticiye yaptırır; ancak kendi finansmanını ve marjını korumak ister.

Transfer edilebilir akreditifte ilk lehtar, kredi limitinin tamamını veya bir kısmını bir ya da birden fazla ikinci lehtara aktarır. Aktarım, amir bankanın onayıyla ve akreditif metninde bu yönde açık bir hüküm bulunması hâlinde yapılabilir. Aracı, kendi marjını korumak için fatura bedelini değiştirme hakkını kullanır.

Back-to-back akreditifte ise iki ayrı akreditif açılır: alıcının lehine açtığı ana akreditif ile aracının üretici lehine açtırdığı ikinci akreditif. İkinci akreditifin şartları ana akreditife göre kurgulanır; aracı, ana akreditifin belgeleriyle ikinci akreditifin belgelerini uyumlu hâle getirmek zorundadır. Transfer edilebilir akreditiften farkı, hukuken iki ayrı taahhüt olmasıdır.

Standby akreditif

Standby akreditif, esas olarak bir teminat aracıdır. Banka, lehtarın talebi üzerine ödeme yapar; ancak bu ödeme normal bir ticari edimin karşılığı değil, amirin teminat altına alınan yükümlülüğünü yerine getirmemesinin sonucudur. Yani standby, "önce ödeme" değil "yükümlülük ihlal edilirse ödeme" mantığıyla çalışır.

Bu yönüyle standby, banka garanti mektubuna benzer; ancak hukuki çerçevesi bakımından akreditif ailesine dâhil edilir ve ICC'nin standby akreditiflere ilişkin ayrı kuralları (ISP98) kapsamında da düzenlenebilir. Hangi kuralların uygulanacağı standby metninde gösterilir.

Kullanım alanı geniştir: sözleşme yükümlülüklerinin teminatı, avans iadesi teminatı, kamu ihalelerinde teklif teminatı ve performans teminatı. İhracatçı açısından standby, tahsil güvencesi değil teminat işlevi görür; bu nedenle bir alacağın tahsili için akreditif, bir yükümlülüğün güvence altına alınması için standby tercih edilir.

Kırmızı şartlı akreditif ve diğer özel tipler

Kırmızı şartlı akreditifte akreditif metni, lehtara malın yüklenmesinden önce avans verilmesine izin verir. Avans, banka tarafından akreditif bedelinden mahsup edilmek üzere ödenir; buna karşılık banka, ihracatçının avansı amacı dışında kullanması riskini üstlenir. Bu nedenle kırmızı şartlı akreditif, ihracatçının üretim finansmanı ihtiyacı için kullanılır ve genellikle ek teminat ya da banka güvencesi ister.

Yeşil şartlı akreditif, avansın malın üretilmesi veya depolanması aşamasında verilmesini öngören, kırmızı şarta yakın bir tiptir. Uygulamada avansın belge karşılığı ve denetimli olarak verilmesi esas alınır.

Taksitli akreditifte kredi limiti belirli dönemlerde kullanılır; taksitlerin kullanılmaması hâlinde akreditifin tamamı düşebilir. Karşılıklı akreditifte ise iki akreditif birbirine bağlanır; biri kullanılmadan diğeri işlemez. Bu tipler, özel ticari ilişkilerde ve karşılıklı ticaret düzenlemelerinde ortaya çıkar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.