Vesaik Mukabili Kabul ve Vadeli İşlemler

Belgelerin bedel yerine poliçenin kabulü karşılığında verildiği vadeli işlemleri ele alır. Poliçenin kabulünün hukuki sonucu, kısmi ve şartlı kabul, kabul edilmiş poliçenin iskonto edilmesi, aval ve vadeli işlemlerin ihracat bedeli sürelerine etkisi örneklerle gösterilir.

Belge karşılığı kabul, belge karşılığı ödemeden nasıl ayrılır?

Vesaik mukabili işlemler iki biçimde yürütülür. Belge karşılığı ödemede banka, belgeleri ancak bedel ödendiğinde alıcıya verir; işlem peşin bir tahsilattır. Belge karşılığı kabulde ise alıcı, kendisine çekilen vadeli poliçeyi kabul eder, belgeleri alır ve bedeli vade sonunda öder. Uygulamada ikinci biçim "kabul kredili vesaik mukabili ödeme" olarak adlandırılır.

Ayrım taraflar için sonuç doğurur. Belge karşılığı ödemede ihracatçı bedeli hemen alır; belge karşılığı kabulde alıcıya vade tanımış olur, karşılığında eline kabul edilmiş bir kıymetli evrak geçer. Bu senet, ihracatçının vadeyi beklemeden nakde çevirmesini ya da alacağını teminat göstermesini sağlar.

İhracatçı açısından ikinci biçim daha risklidir; çünkü mal teslim edilmiş, buna karşılık bedel henüz ödenmemiştir. Bu risk, kabul eden alıcının ödeme gücüne ve kabul edilmiş poliçenin niteliğine bağlıdır.

Poliçe ve kabulün hukuki anlamı

Vadeli vesaik mukabili işlemde ihracatçı, alıcı üzerine bir poliçe çeker. Poliçe, belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız havale ile ödeyecek kişinin (muhatabın) adını, vadeyi, ödeme yerini, kime veya kimin emrine ödeneceğini, düzenlenme tarihini ve düzenleyenin imzasını içerir.

Alıcı bu poliçeyi kabul ettiğinde, kabul beyanı poliçe üzerine yazılır, "kabul edilmiştir" veya eş anlamlı bir ibareyle ifade edilir ve muhatap tarafından imzalanır; muhatabın poliçenin ön yüzüne yalnız imzasını koyması da kabul hükmündedir.

Kabulün sonucu ağırdır: muhatap, poliçeyi kabul etmekle bedelini vadede ödemeyi taahhüt etmiş olur. Ödememe hâlinde hamil, düzenleyen dahi olsa, poliçeden doğan istemleri doğrudan doğruya kabul edene yöneltebilir. Bu nedenle kabul, sıradan bir teslim alma işlemi değil, bağımsız bir borç taahhüdüdür.

Kabulün sınırlandırılması ve şartlı kabul

Kabul kayıtsız ve şartsız olmalıdır; ancak muhatap kabulü poliçe bedelinin bir kısmıyla sınırlayabilir. Kabul beyanı bunun dışında poliçe içeriğinden farklı olursa, poliçe kabul edilmemiş sayılır; buna karşılık kabul eden, kabul beyanındaki şartlar çerçevesinde sorumlu olur.

Bu kural uygulamada iki sonuç doğurur. Birincisi, kısmi kabul, ihracatçı için eksik bir güvencedir: alacağın kabul edilmeyen kısmı için ihracatçı, kabul etmeyen muhataba ve varsa diğer sorumlulara başvurmak zorunda kalır. İkincisi, şartlı kabul beyanı, ihracatçıya "poliçe kabul edilmedi" hükmüyle başvurma hakkı verir.

İhracatçı, belgeleri teslim etmeden önce kabulün talimata uygun yapılıp yapılmadığını kontrol ettirmelidir. Vadesiz kabul, kısmi kabul veya şartlı kabul, işlemin risk profilini tamamen değiştirir.

Kabul edilmiş poliçenin değerlendirilmesi

Kabul edilmiş poliçe kıymetli evrak niteliğindedir; emre yazılı düzenlendiyse ciro ile devredilebilir. İhracatçı bu sayede vadeyi beklemeden nakde çevirme imkânı bulur:

- İskonto: Banka, vadeye kadar olan faizi (vade farkını) düşerek bedeli peşin öder.
- Forfaiting: Alacak, genellikle orta ve uzun vadede, rücu hakkı olmaksızın bir finansal kuruluşa satılır.
- Teminat: Kabul edilmiş poliçe, ihracatçının banka kredisi için teminat olarak kullanılabilir.

Alacağın gücünü artıran bir diğer araç avaldir: poliçede bedelin ödenmesi, üçüncü bir kişi veya poliçede imzası bulunan bir kişi tarafından tamamen veya kısmen teminat altına alınabilir. Aval veren, kimin için taahhüt altına girmişse onun gibi sorumlu olur.

Kabul edene karşı ileri sürülecek poliçeden doğan istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; bu nedenle takip takvimi vade tarihinden itibaren kurulmalıdır.

Vadeli işlemlerde ihracatçının riskleri

Vadeli işlemde ihracatçı, malı teslim etmiş ve karşılığında yalnızca bir kabul beyanı almıştır. Karşılaştığı riskler şunlardır:

- Ödememe riski: Kabul eden alıcı vadesinde ödemez; ihracatçı kambiyo takibi başlatmak zorunda kalır.
- Kabul etmeme riski: Alıcı poliçeyi hiç kabul etmez veya kısmi kabul eder; belgeler teslim edilmez, eşya limanda bekler.
- Ülke ve transfer riski: Alıcının ülkesinde döviz transferinin kısıtlanması hâlinde ödeme gecikir.
- Kur riski: Vade boyunca kur değişimi ihracatçının TL karşılığı gelirini etkiler.
- Mevzuat riski: Bedelin yurda getirilmesi ve ihracat hesabının süresinde kapatılması sorumluluğu ihracatçıda kalır.

Bu riskleri azaltmanın yolu teminattır: alıcı bankasından garanti mektubu alınması, kabul edilmiş poliçeye aval eklenmesi, kredi sigortası yaptırılması veya vadesiz (belge karşılığı ödeme) satışta ısrar edilmesi.

Vade ve mevzuat takvimi

Vadeli işlemlerde ihracatçı yalnızca ticari riski değil, ihracat bedelinin yurda getirilmesi takvimini de yönetmek zorundadır. Bedel kural olarak fiili ihraç tarihinden itibaren 180 gün içinde yurda getirilir. Sözleşmede 180 günden fazla vade öngörülmüşse bedelin vade bitiminden itibaren doksan gün içinde getirilmesi gerekir.

Bu nedenle vade kararlaştırılırken ihracatçının iki takvimi birlikte düşünmesi gerekir: ticari vade ve kambiyo mevzuatının bedel getirme süresi. Sözleşmede vade uzatıldığında, bedel getirme süresinin nasıl işleyeceği de baştan hesaplanmalıdır.

Maliyet tarafında ise vadeli satışın bedeli vade farkıdır. İhracatçı vadeyi fiyata ekleyerek alıcıya kullandırdığı kredinin karşılığını alır ya da alacağını bankaya iskonto ettirip vade farkını bankaya öder. Her iki hâlde de vadeli satışın peşin satışa göre bir finansman maliyeti vardır ve bu maliyet fiyatlama sırasında görünür kılınmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.