Değişik Tür Araçlarla Taşıma ve Taşıma İşleri Komisyonculuğu
Multimodal taşımanın koşulları, zarar yerinin bilinmesi hâlinde uygulanacak rejim, bildirim, taşınma eşyası istisnası, taşıma işleri komisyonculuğu ve sorumluluk zinciri.
Değişik tür araçla taşıma nedir
Değişik tür araçlarla taşıma, eşyanın birden çok taşıma türü kullanılarak tek bir sözleşme altında taşınmasıdır. Örneğin karayolu ile başlayıp denizyolu ile devam eden ve demiryolu ile biten bir taşıma bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu taşıma biçiminde tek bir taşıyan, taşımanın bütününü üstlenir. Konteyner taşımacılığı, multimodal taşımanın en yaygın uygulama alanıdır. Taşımanın tek sözleşme altında yapılması, sorumluluğun bölünmesini önler ve gönderene tek muhatap sağlar. Ancak her taşıma türünün kendi rejimi bulunduğu için zararın hangi aşamada doğduğu kritik hâle gelir. Bu nedenle multimodal taşımada belge ve aşama kayıtları özellikle önemlidir.
Uygulama koşulları
Kanunun taşıma işlerine ilişkin genel hükümleri, değişik tür araçlarla taşıma sözleşmelerine ancak belirli koşulların birlikte varlığı hâlinde uygulanır. Eşyanın taşınması bütünlük gösteren bir taşıma sözleşmesine dayanmalıdır. Bu sözleşme bağlamında taşıma değişik türde araçlarla yapılmalıdır. Ayrıca taraflar her bir tür için ayrı sözleşme yapsalardı bu sözleşmelerin en az ikisi farklı hükümlere bağlı tutulmalıdır. Bu koşulların birlikte aranması, multimodal rejimin sıradan tek tür taşımalarına uygulanmasını önler. Koşullardan biri eksikse taşıma, ilgili tek tür rejimine göre değerlendirilir. Sözleşmenin niteliği belirlenirken yalnız adına değil, fiilî taşıma düzenine bakılır. Bu ayrım, uygulanacak sorumluluk hükümlerini doğrudan etkiler.
Zarar yerinin bilinmesi
Zıyaa, hasara veya teslimdeki gecikmeye yol açan olayın taşımanın hangi kısmında meydana geldiği belli ise, taşıyıcının sorumluluğu genel hükümler yerine, taşımanın o kısmı için ayrı bir taşıma sözleşmesi yapılmış olsaydı o sözleşmenin bağlı olacağı hükümlere göre belirlenir. Zararın hangi kısımda meydana geldiğini ispat yükü bunu iddia edene aittir. Bu düzenleme, multimodal taşımada zararın yeri ölçüsünde ilgili tek tür rejiminin devreye girmesini sağlar. Böylece her aşama kendi sorumluluk standardıyla değerlendirilir. Zararın yeri belirlenemezse genel hükümler uygulanır. Bu nedenle taşıma aşamalarının kayıt altına alınması, uygulanacak rejimin belirlenmesi bakımından belirleyicidir. Aşama kaydı olmayan dosyalarda ispat çoğu zaman genel hükümlere döner.
Bildirim ve ispat
Zararın bildirimine ilişkin olarak, zarar yerinin bilinip bilinmemesi veya sonradan belli olmasına bakılmaksızın genel bildirim hükmü uygulanır. Taşımanın son kısmı için ayrı bir taşıma sözleşmesi yapılmış olsaydı o sözleşmeye uygulanacak hükümlere uygun bildirimde bulunulması hâlinde de bildirim şekline ve süresine uyulduğu kabul edilir. Bu esneklik, multimodal taşımada hangi rejimin bildirim kuralının uygulanacağı belirsizliğini azaltır. Bildirim, taşıyıcının inceleme yapmasını ve delillerin korunmasını sağlar. Hasarın açık veya gizli olmasına göre süreler değişir. Bildirim yapılmaması, eşyanın sözleşmeye uygun teslim edildiği karinesini doğurur. Bu nedenle teslim anındaki kontrol ve tutanak, multimodal taşımada da vazgeçilmezdir.
Taşınma eşyası istisnası
Değişik tür araçlarla taşıma sözleşmesinin konusunu taşınma eşyası oluşturuyorsa, sözleşmeye taşınma eşyasına ilişkin özel hükümler uygulanır. Zararın meydana geldiği taşıma kısmı hakkında genel hüküm, ancak Türkiye Cumhuriyeti için bağlayıcı olan milletlerarası sözleşmelerden biri geçerliyse uygulanır. Taşınma eşyası, bir evden, bürodan veya benzeri bir yerden alınıp benzeri bir yere taşınan eşyadır. Bu istisna, tüketici niteliğindeki gönderenin korunmasını amaçlar. Taşınma eşyasında sorumluluk sınırı ve bildirim süreleri farklılaşır. Sözleşmenin konusunun taşınma eşyası olup olmadığı, uygulanacak rejimin belirlenmesinde ilk kontrol noktasıdır. Ticari eşya ile taşınma eşyasının karıştırılması, yanlış rejimin uygulanmasına yol açar.
Taşıma işleri komisyonculuğu
Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesiyle komisyoncu eşya taşıtmayı üstlenir; gönderen kararlaştırılan ücreti ödeme borcu altına girer. Komisyonculuk bir ticari işletme faaliyetidir. Ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bedel kararlaştırılmışsa komisyoncu, taşımaya ilişkin olarak taşıyanın veya taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olur. Komisyoncu eşyanın taşınmasını bizzat üstlenirse taşıyıcı sayılır ve olağan taşıma ücretini de isteyebilir. Bu düzenlemeler, komisyoncunun hangi hâlde aracı, hangi hâlde taşıyan gibi sorumlu olduğunu belirler. Sıfatın doğru belirlenmesi, dava yöneltilecek kişiyi ve sorumluluk rejimini değiştirir. Bu nedenle sözleşmedeki ücret yapısı ve fiilî üstlenme incelenmelidir.
Sorumluluk zinciri
Multimodal taşımada taşıyan, taşımanın bütününden gönderene karşı sorumludur. Alt taşıyanlar ve komisyoncular, kendi üstlendikleri bölüm bakımından zincirin parçasıdır. Zararın yeri bilindiğinde ilgili aşamanın rejimi, bilinmediğinde genel hükümler uygulanır. Taşıyanın alt taşıyıcıya başvurması, gönderene karşı sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle gönderen açısından tek muhatap ilkesi korunur. Rücu ilişkisinde alt taşıma sözleşmeleri ve sorumluluk kayıtları incelenir. Zincirin her halkasında belge ve bildirim düzeninin kurulması, nihai sorumluluğun doğru dağıtılmasını sağlar. Multimodal taşımanın hukuki değeri, bu bütünlüklü sorumluluk yapısından doğar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.