Denizde Taşıyanın Sorumluluğu ve Lahey-Visby Rejimi
Taşıyanın özen borcu, sorumluluk ve kurtuluş, teknik yönetim ve yangın istisnası, zararın bölünebilirliği, koli ve kilogram esaslı sorumluluk sınırı, sınırın kalkması ve zamanaşımı.
Özen borcu ve sorumluluğun kurulması
Taşıyan, navlun sözleşmesinin ifasında, özellikle eşyanın yükletilmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. Taşıyan, eşyanın zıyaı veya hasarından yahut geç tesliminden doğan zararlardan, zarar eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmişse sorumludur. Bu düzenleme, deniz taşımasında sorumluluğun temelini oluşturur. Özen borcunun kapsamı, yüklemeden boşaltmaya kadar tüm işlemleri içerir. Taşıyanın organizasyonu ve kullandığı kişiler de bu özenin kapsamındadır. Sorumluluğun doğması için zararın taşıyanın hâkimiyet döneminde gerçekleştiğinin ortaya konması gerekir. Bu nedenle yükleme ve boşaltma kayıtları, hâkimiyet döneminin sınırlarını gösterir.
Kurtuluş ve ispat
Taşıyanın veya adamlarının kastından veya ihmalinden doğmayan sebeplerden ileri gelen zarardan taşıyan sorumlu değildir. Taşıyanın veya adamlarının kastının ya da ihmalinin bu zarara sebebiyet vermediğini ispat yükü taşıyana aittir. Bu düzenleme, deniz taşımasında sorumluluğun kusur karinesine dayandığını gösterir. Taşıyan, zararın kendisinden kaynaklanmadığını somut delillerle ortaya koymalıdır. Gemi jurnali, bakım kayıtları, hava ve deniz koşullarına ilişkin belgeler bu savunmanın araçlarıdır. İspat yükünün taşıyanda olması, zarar görenin yükünü hafifletir. Bu nedenle deniz taşımasında delil yönetimi, taşıyanın savunmasının merkezindedir. Kurtuluş sebebinin soyut ileri sürülmesi yeterli değildir.
Teknik yönetim ve yangın
Zarar, geminin sevkine veya başkaca teknik yönetimine ilişkin bir hareketin ya da yangının sonucu olduğu takdirde taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur. Daha çok yükün menfaati gereği olarak alınan önlemler, geminin teknik yönetimine dâhil sayılmaz. Tereddüt hâlinde zararın teknik yönetimin sonucu olmadığı kabul edilir. Bu hüküm, deniz taşımasına özgü risklerin taşıyan ile yük sahibi arasında paylaşılmasını yansıtır. Teknik yönetim istisnası, taşıyanın genel özen borcunu ortadan kaldırmaz. Yükün korunmasına yönelik önlemlerin ihmal edilmesi bu istisnanın dışında kalır. Bu nedenle istisnanın kapsamı dar yorumlanmalı ve somut olayın niteliği dikkatle belirlenmelidir.
Zararın bölünebilirliği
Taşıyanın veya adamlarının kusuru başka bir sebeple birlikte zıya, hasar veya teslimdeki gecikmeye yol açmışsa, taşıyan yalnız zararın kendisine bağlanabilen kısmından sorumludur. Böyle bir kısmi sorumluluk için zararın kusura bağlanamayacak kısmının taşıyanca ispatı gerekir. Bu düzenleme, zararın birden çok sebebe bağlandığı hâllerde sorumluluğun orantılı dağıtılmasını sağlar. Taşıyan, kendi payını azaltmak için diğer sebeplerin etkisini somut olarak göstermelidir. Aksi hâlde zararın tamamından sorumlu tutulabilir. Bölünebilirlik değerlendirmesi, bilirkişi incelemesi ve teknik raporlarla desteklenir. Bu nedenle olayın nedensellik zinciri ayrıntılı biçimde kurulmalıdır.
Sorumluluk sınırı
Eşyanın uğradığı veya eşyaya ilişkin her türlü zıya veya hasar nedeniyle taşıyan, hangi sınır daha yüksekse onun uygulanması kaydıyla, koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkına veya zıyaa ya da hasara uğrayan eşyanın gayri safî ağırlığının her bir kilogramı için iki Özel Çekme Hakkını karşılayan tutarı aşan zarardan sorumlu olmaz. Ancak eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilmiş ve denizde taşıma senedine yazılmışsa daha yüksek bir tutar esas alınabilir. İki sınırın karşılaştırılması, hangisinin yüksek olduğuna göre yapılır. Bu düzenleme, konteyner taşımacılığında koli sayısının nasıl belirlendiği sorusunu gündeme getirir. Değer bildirimi ve sigorta, sınırın üzerindeki riskin yönetilmesini sağlar. Sınırın hesabında brüt ağırlık ile koli sayısı birlikte değerlendirilir.
Sınırın kalkması
Zarara veya teslimdeki gecikmeye, kasten veya pervasızca bir davranışla ve böyle bir zararın veya gecikmenin meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiil veya ihmal sebebiyet vermişse taşıyan sorumluluk sınırlarından yararlanamaz. Aynı kural, fiilî taşıyan ve adamları bakımından da uygulanır. Bu düzenleme, ağır kusur hâlinde sınırlamanın taşıyanı korumamasını sağlar. Kast veya pervasızlığın ispatı, sıradan ihmalden daha ağır bir eşiği gerektirir. Bu nedenle iddia, olayın koşulları ve taşıyanın bilinci somut biçimde ortaya konularak kurulmalıdır. Sınırın kalkması, tazminatın gerçek zarar üzerinden hesaplanması sonucunu doğurur. Bu istisnanın dar yorumlanması, sınır rejiminin işlevini korur.
Zamanaşımı ve fiilî taşıyan
Eşyanın zıyaı veya hasarı ile geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmadığı takdirde düşer. Süre, taşıyanın eşyayı teslim ettiği veya hiç teslim etmediği hâllerde teslim edilmesi gereken tarihten itibaren başlar. Sorumlu tutulan kişinin rücu davası da bu süreye bağlı olarak değerlendirilir. Taşımanın bir kısmının fiilî taşıyana bırakılması hâlinde taşıyan, taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam eder. Fiilî taşıyan ve adamları da kendi bölümleri bakımından sorumludur. Bir yıllık süre, deniz taşımasında hızlı dava açmayı zorunlu kılar. Bu nedenle hasarın öğrenilmesinden itibaren delillerin ve bildirimlerin derhâl toplanması gerekir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.