CISG'de Ayıptan Sorumluluk ve İhbar Yükümlülüğü
Satıcının sözleşmeye uygun mal teslim etme borcunun sınırlarını, alıcının muayene ve ihbar yükümlülüğünü, üçüncü kişilerin hak ve taleplerine karşı sorumluluğu ve alıcının ayıp nedeniyle sahip olduğu hakları inceler. Türk hukukundaki ayıp ihbarı süreleriyle karşılaştırma yapılır.
Ayıp kavramı ve uygunluğun ölçütleri
Ayıp, teslim edilen malın sözleşmede kararlaştırılan veya kararlaştırılmamışsa andlaşmanın aradığı nitelikleri taşımamasıdır. Andlaşma ayıbı tek bir tanımla değil, uygunluk ölçütleriyle çerçeveler: miktar, nitelik, tanım ve ambalaj. Buna göre mallar; aynı tanımdaki malların olağan kullanımına elverişli olmalı, satıcıya bildirilen özel amaca uygun olmalı, satıcının sunduğu numune veya modelin niteliklerini taşımalı ve olağan biçimde ya da malları koruyacak uygun bir biçimde ambalajlanmalıdır.
Sorumluluğun zaman bakımından kapsamı da önemlidir. Satıcı, riskin alıcıya geçtiği anda var olan uygunsuzluktan, bu uygunsuzluk sonradan ortaya çıksa bile sorumludur. Ayrıca satıcı, belirli bir süre malların belirli niteliklerini koruyacağına ilişkin garanti vermişse, riskin geçişinden sonra doğan uygunsuzluktan da sorumlu olur. Buna karşılık alıcı, sözleşmenin kurulduğu anda uygunsuzluğu biliyorsa veya bilmemesi mümkün değilse satıcı bu uygunsuzluktan sorumlu tutulmaz.
Muayene ve ihbar yükümlülüğü
Alıcı, şartlar elverdiği ölçüde kısa süre içinde malları muayene etmeli veya ettirmelidir. Satım taşımayı içeriyorsa muayene, mallar varma yerine ulaşıncaya kadar ertelenebilir. Mallar alıcı tarafından muayene imkânı bulunmadan yönlendirilir veya yeniden gönderilirse ve satıcı bu olasılığı biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa, muayene yeni varma yerine kadar ertelenebilir.
Alıcı, uygunsuzluğu makul bir süre içinde satıcıya bildirmelidir. Bu süre, uygunsuzluğun keşfedildiği veya keşfedilmesi gereken andan işlemeye başlar. Alıcı ihbarı yapmazsa, uygunsuzluğa dayanma hakkını kaybeder; bu sonuç, ihbarın içeriğinin eksik olması hâlinde de gündeme gelebilir. İhbarın amacı satıcıya durumu öğrenme, inceleme ve giderme fırsatı vermektir. Bu nedenle ihbarın açık, anlaşılır ve uygunsuzluğu tanımlayıcı nitelikte olması gerekir; "mallar beğenilmedi" gibi genel bir ifade, hangi uygunsuzluğun ileri sürüldüğünü göstermediği ölçüde yetersiz kalır.
İhbarın sonuçları ve istisnalar
İhbar yükümlülüğünün iki önemli istisnası vardır. Birincisi, uygunsuzluğun satıcı tarafından bilinmesi veya bilinmemesinin kendi kusurundan kaynaklanması hâlidir; bu durumda satıcı, ihbar yapılmamış olmasına dayanarak sorumluluktan kurtulamaz. İkincisi, alıcının ihbarı yapmamakta makul bir mazereti bulunması hâlidir; bu durumda alıcı, satıcının uğradığı zararı tazmin etmek koşuluyla fiyatta indirim veya tazminat isteme haklarını koruyabilir, ancak dönme hakkını kullanamaz.
Bu kurallar, uygulamada alıcı açısından ciddi bir zaman baskısı yaratır. Dış ticarette malın bir limandan diğerine gitmesi, gümrük işlemleri ve yeniden sevkiyat, muayenenin gecikmesine yol açabilir. Alıcının sözleşmeye, teslim aldıktan sonra belirli gün içinde ihbar edilmemesi hâlinde malın kabul edilmiş sayılacağına ilişkin hüküm koyması, hem ispatı kolaylaştırır hem de andlaşmanın makul süre ölçütünü somutlaştırır.
Üçüncü kişilerin talepleri ve fikri mülkiyet
Satıcı, malların üçüncü bir kişinin hakkı veya talebiyle sınırlandırılmamış olarak teslim edilmesini sağlamalıdır; bu, zapta karşı sorumluluğun andlaşmadaki karşılığıdır. Ancak alıcı, böyle bir hakkı veya talebi teslim anında biliyorsa ya da bilmemesi mümkün değilse satıcı sorumlu olmaz. Tarafların iradesiyle üçüncü kişi hakkının kapsamı dışında bırakıldığı hâller de mümkündür.
Fikri mülkiyet bakımından ek bir kural vardır: satıcı, teslim edilen malların üçüncü kişilerin sınai veya fikri mülkiyet hakkına dayanarak sınırlandırılmamış olmasını, satıcının sözleşmenin kurulduğu anda bildiği veya bilmesi gereken haklar bakımından sağlamalıdır. Bu sorumluluk, hak veya talebin hangi ülke hukukuna göre doğduğuna göre sınırlanır; alıcının talebi teslimden sonra makul bir süre içinde satıcıya bildirmesi gerekir. Uygulamada özellikle marka ve patent lisanslarının ihracat pazarını kapsayıp kapsamadığı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.
Alıcının ayıp nedeniyle sahip olduğu haklar
Alıcı, ayıplı ifa karşısında birbirinden bağımsız kullanılabilen birkaç hakka sahiptir: sözleşmeye uygun malın teslimini isteme, uygunsuzluğun giderilmesini (tamir) isteme, sözleşmeden dönme, fiyatta indirim isteme ve zararının tazmini. Bu hakların kullanılması, esaslı ihlal eşiğine ve ihbar yükümlülüğünün yerine getirilmiş olmasına bağlıdır; ayrıntıları ihlalin sonuçları konusunda ele alınır.
Uygulamada alıcı, ayıbın giderilmesini satıcıdan istemekle birlikte ticari ilişkiyi sürdürmek isteyebilir. Bu hâlde tamir talebi ile fiyat indirimi arasındaki denge, ayıbın niteliğine göre kurulur: giderilmesi mümkün ve orantılı bir uygunsuzlukta tamir; giderilmesi aşırı masraflı veya imkânsız bir uygunsuzlukta indirim öne çıkar. Alıcı, satıcıya uygunsuzluğu gidermesi için ek süre verebilir ve bu süre sonuçsuz kalırsa diğer haklara geçebilir. Bu sıralama, sözleşmenin ayakta tutulması ilkesine hizmet eder.
Türk hukukundaki karşılığı ve süreler
Türk hukukunda ticari satışlarda ayıp ihbarı özel olarak düzenlenmiştir. Türk Ticaret Kanunu'na göre malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmelidir; ayıp açıkça belli değilse alıcı, malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde malı incelemek veya incelettirmek ve ayıp ortaya çıkarsa haklarını korumak için durumu bu süre içinde satıcıya ihbarla yükümlüdür. Diğer durumlarda Türk Borçlar Kanunu'nun ayıba ilişkin hükümlerine atıf yapılır.
Bu düzenleme, andlaşmanın "makul süre" ölçütünden farklı olarak sabit süreler öngörür. Uygulamada taraflar, sözleşmede hem ihbar süresini hem de muayene usulünü kararlaştırarak bu farkı yönetir. Andlaşmanın uygulandığı bir satımda ihbar süresinin andlaşmaya göre belirleneceği, buna karşılık ihbarın hukuki sonuçlarının ve zamanaşımının milli hukuka göre değerlendirileceği unutulmamalıdır. Türkiye andlaşmaya taraftır; andlaşma 1 Ocak 1988'de genel olarak yürürlüğe girmiş, Türkiye bakımından ise 1 Ağustos 2011'de yürürlüğe girmiştir. Onaya ilişkin metin Resmî Gazete'de 07.04.2010 tarihli nüshada yayımlanmıştır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.