CISG'de İfa ve Teslim Yükümlülükleri
Satıcının teslim, belge teslimi ve uygun ifa borçlarını; teslim yeri ve zamanının nasıl belirlendiğini; belge eksikliğinin giderilmesini ve alıcının muayene ile teslim alma borçlarını ele alır. Riskin geçişi teslim yükümlülüğüyle birlikte gösterilir.
Satıcının üç borcu
Andlaşmanın 30 uncu maddesi satıcının yükümlülüklerini üç başlıkta toplar: malları teslim etmek, mallara ilişkin belgeleri teslim etmek ve malların mülkiyetini geçirmek. Üçüncü başlık yanıltıcı olmamalıdır: andlaşma mülkiyetin geçişini düzenlemez, yalnızca bu borcun varlığını sözleşmeye ve andlaşmaya göre tespit eder; geçişin şartları ve zamanı milli hukuka göre belirlenir.
Uygulamada en çok karışan nokta, teslim borcunun "eşyayı alıcının eline vermek" biçiminde anlaşılmasıdır. Andlaşma teslimi bir sonuç değil, sözleşmenin kurduğu şekle göre yerine getirilecek bir davranış olarak düzenler. Teslim şekli, yeri ve zamanı önce sözleşmeye, sözleşmede hüküm yoksa andlaşmanın 31 ila 34 üncü maddelerine göre belirlenir.
Teslim yeri
Sözleşmede teslim için özel bir yer kararlaştırılmamışsa andlaşmanın 31 inci maddesi üç olasılık sıralar. Satım sözleşmesi malların taşınmasını içeriyorsa satıcı, malları alıcıya gönderilmek üzere ilk taşıyıcıya verdiğinde teslim borcunu yerine getirmiş olur. Taşıma yoksa ve sözleşme belirli mallara ya da belirli bir stoktan çekilecek veya imal edilecek mallara ilişkinse ve taraflar kuruluş anında malların belirli bir yerde bulunduğunu biliyorsa, teslim o yerde malların alıcının tasarrufuna bırakılmasıyla gerçekleşir. Diğer bütün hâllerde teslim, satıcının kuruluş anındaki işyerinde malların alıcının tasarrufuna bırakılmasıyla olur.
Bu sıralama, Incoterms® kurallarının hangi hâllerde devreye girdiğini de gösterir: teslim şekli sözleşmede kararlaştırılmışsa önce o uygulanır, boşluk varsa andlaşmanın yedek kuralı işler.
Teslim zamanı ve erken teslim
Satıcı, sözleşmeyle belirlenen veya belirlenebilir bir tarih varsa o tarihte; bir süre belirlenmişse, şartlar alıcının tarihi seçeceğini göstermedikçe bu süre içinde herhangi bir zamanda; hiçbir belirleme yoksa sözleşmenin kurulmasından sonra makul bir süre içinde teslim etmelidir. Uygulamada "makul süre" ölçüsü, malın cinsi, üretim süresi ve taşıma olanakları birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Satıcı malları kararlaştırılan tarihten önce teslim ederse alıcı teslimi kabul edebileceği gibi reddedebilir. Sözleşmede kararlaştırılandan fazla mal teslim edilirse alıcı fazla kısmı kabul etmeyebilir; fazla kısmı kabul ederse sözleşme bedeli üzerinden ödeme yapmalıdır. Bu iki seçimlik hak, alıcıya teslim programını ve depo kapasitesini koruma imkânı verir.
Teslimin kısmi olması hâlinde Türk hukuku ayrı bir çözüm getirir: satış sözleşmesinin kısım kısım yerine getirilmesi mümkünse veya alıcı çekince ileri sürmeksizin kısmi teslimi kabul etmişse, alıcı kural olarak haklarını yalnızca teslim edilmemiş kısım hakkında kullanabilir; teslim edilmeyen kısmın sözleşmeden beklenen yararı ortadan kaldırması hâlinde ise sözleşmeyi feshedebilir.
Belgelerin teslimi ve bildirim yükümlülükleri
Satıcı, mallara ilişkin belgeleri teslim etmekle yükümlüyse bunları sözleşmenin öngördüğü zaman, yer ve biçimde vermelidir. Belgeleri zamanından önce teslim etmişse, o tarihe kadar belgelerdeki uygunsuzluğu giderebilir; ancak bu hakkın kullanılması alıcıya makul olmayan bir rahatsızlık veya makul olmayan bir gider yüklememelidir. Satıcı bu hakkını kullansa bile alıcının tazminat isteme hakkı saklıdır.
Belgelerin yanında bildirim yükümlülükleri de vardır. Satıcı, malları taşıyıcıya verdikten sonra mallar işaretleme, taşıma belgesi veya başka bir yolla sözleşmeyle açıkça tefrik edilmemişse alıcıya malları gösteren bir ihbar göndermelidir. Taşıma düzenlemekle yükümlüyse, malların kararlaştırılan yere taşınması için gerekli sözleşmeleri yapmalıdır. Sigorta yapmakla yükümlü değilse bile, alıcının sigorta yapabilmesi için gereken bilgileri istem üzerine vermelidir.
Eşyanın uygunluğu: miktar, nitelik, ambalaj
Satıcı, sözleşmenin öngördüğü miktarda, nitelikte ve tanımda malları, sözleşmenin öngördüğü biçimde ambalajlanmış olarak teslim etmelidir. Taraflar aksini kararlaştırmadıysa mallar dört ölçütü karşılamıyorsa sözleşmeye uygun sayılmaz: aynı tanımdaki malların olağan kullanımına elverişli olmak, satıcıya kuruluş anında açıkça veya zımnen bildirilen özel amaca elverişli olmak (alıcının satıcının bilgi ve değerlendirmesine güvenmemesinin haklı olduğu hâller dışında), satıcının alıcıya sunduğu numune veya modelin niteliklerini taşımak ve bu tür mallar için olağan olan biçimde ya da böyle bir biçim yoksa malları koruyacak uygun bir biçimde ambalajlanmak.
Alıcı, kuruluş anında uygunsuzluğu biliyor veya bilmemesi mümkün değilse satıcı bu ölçütler bakımından sorumlu olmaz. Satıcı, riskin alıcıya geçtiği anda var olan uygunsuzluktan, bu uygunsuzluk sonradan ortaya çıksa bile sorumludur; ayrıca belirli bir süre malların belirli niteliklerini koruyacağına ilişkin garanti verilmişse, riskin geçişinden sonra doğan uygunsuzluktan da sorumludur.
Alıcının borçları, muayene ve riskin geçişi
Alıcı, sözleşmeye ve andlaşmaya göre bedeli ödemek ve malları teslim almakla yükümlüdür. Bedel ödenmesi için sözleşmenin veya mevzuatın gerektirdiği işlemleri yapmak ve formaliteleri yerine getirmek de ödeme borcunun parçasıdır. Bedelin ödenme zamanı kararlaştırılmamışsa alıcı, satıcı malları veya malların tasarrufunu sağlayan belgeleri sözleşmeye uygun biçimde alıcının tasarrufuna bıraktığı anda ödemelidir; satıcı bu ödemeyi malların veya belgelerin tesliminin şartı yapabilir.
Alıcı, şartlar elverdiği ölçüde kısa süre içinde malları muayene etmeli veya ettirmelidir; satım taşımayı içeriyorsa muayene mallar varma yerine ulaşıncaya kadar ertelenebilir. Teslim alma borcu, satıcının teslimde bulunabilmesi için makul olarak beklenebilecek bütün davranışları yapmayı ve malları teslim almayı kapsar. Risk ise satım taşımayı içeriyorsa kural olarak mallar ilk taşıyıcıya verildiğinde alıcıya geçer; bu geçiş, malların sözleşmeye açıkça tefrik edilmiş olmasına bağlıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.