CISG'nin Kapsamı ve Uygulama Alanı

CISG'ın hangi satımlara uygulandığını, kapsam dışı bırakılan satış türlerini, andlaşmanın düzenlemediği alanları ve tarafların uygulamayı dışlama imkânını ele alır. Türkiye'nin taraf olduğu andlaşmanın hangi dosyada devreye girdiği örneklerle gösterilir.

Andlaşmanın künyesi ve yapısı

CISG, Viyana'da 11 Nisan 1980'de kabul edilmiştir. Andlaşma, onuncu onay belgesinin tevdiinden on iki ay sonraki ayın ilk günü yürürlüğe girmiş; Türkiye onay metnini 7 Nisan 2010 tarihli Resmî Gazete'de yayımlayarak taraf olmuştur. Andlaşmanın 99 uncu maddesine göre sonradan taraf olan devlet bakımından yürürlük, belgenin tevdiinden on iki ay sonraki ayın ilk günü gerçekleşir.

Metin dört bölümden oluşur: uygulama alanı ve genel hükümler, sözleşmenin kurulması, malların satışı (satıcının ve alıcının borçları, riskin geçişi, ortak hükümler) ve son hükümler. Uygulama alanı soruları andlaşmanın 1 ila 6 ncı maddelerinde, yorum sorunları ise 7 ve 8 inci maddelerinde düzenlenmiştir.

Uygulama alanı: işyerleri farklı devletlerde olan satımlar

Andlaşma, işyerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımı sözleşmelerine uygulanır. İki bağlama noktası vardır: devletlerin andlaşmaya taraf olması veya kanunlar ihtilafı kurallarının taraf bir devletin hukukuna götürmesi. İşyerlerinin farklı devletlerde bulunduğu olgusunun sözleşmeden, taraflar arasındaki ilişkiden veya sözleşmenin kuruluşundan önce ya da kuruluş sırasında açıklanan bilgilerden anlaşılması gerekir.

İki nokta sınavda sık sorulur. Birincisi, tarafların vatandaşlığı ile sözleşmenin veya tarafların medeni ya da ticari niteliği andlaşmanın uygulanmasında dikkate alınmaz. İkincisi, tarafın birden çok işyeri varsa sözleşmeyle ve ifasıyla en sıkı ilişkide olan işyeri esas alınır; hiç işyeri yoksa mutad meskene bakılır. Andlaşma zaman bakımından da sınırlıdır: kuruluş anı, andlaşmanın ilgili devlet bakımından yürürlüğe girdiği tarihten sonra olan sözleşmelere uygulanır.

Kapsam dışı satışlar

Andlaşmanın 2 nci maddesi bazı satışları açıkça kapsam dışında bırakır. Kişisel, ailesel veya ev kullanımı için alınan mallar kural olarak kapsam dışıdır; ancak satıcı, sözleşmenin kuruluşundan önce veya kuruluş sırasında malın bu amaçla alındığını bilmiyor ve bilmesi de gerekmiyorsa satış andlaşma kapsamına girer. Açık artırma yoluyla satışlar, cebri icra veya kanun gereği yapılan satışlar da kapsam dışıdır.

Liste bununla bitmez: hisse senetleri, paylar, yatırım araçları, kıymetli evrak ve para; gemi, deniz aracı, hava yastıklı araç ve hava araçları ile elektrik satışı da kapsam dışıdır. Bu listedeki ortak özellik, kapsam dışı bırakılan konuların çoğunun kendi özel andlaşmaları veya düzenleyici rejimleri bulunmasıdır. Sınavda liste sorulduğunda anahtar kelimelerle ezberlemek yeterlidir: tüketim, açık artırma, cebri satış, kıymetli evrak, deniz ve hava aracı, elektrik.

Kapsam dışı kalan satışlarda uygulanacak hukuk milli hukuktur. Türk hukukunda tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde, Türk Ticaret Kanunu'nun özel hükümleri saklı kalmak şartıyla Türk Borçlar Kanunu'nun satış sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır; tüketici satışlarında ise tüketici mevzuatı devreye girer.

İmal edilecek mallar ve hizmet ağırlıklı sözleşmeler

Andlaşma yalnızca hazır mal satışını değil, imal veya üretilecek malların tedarikine ilişkin sözleşmeleri de satış sayar. Ancak iki istisna vardır. Birincisi, malı sipariş eden taraf imal için gerekli malzemenin esaslı bir kısmını sağlamayı üstlenmişse sözleşme satış sayılmaz. İkincisi, malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinin ağırlıklı kısmı iş gücü veya diğer hizmetlerin sağlanmasından oluşuyorsa andlaşma uygulanmaz.

Bu ayrım uygulamada montaj, kurulum ve mühendislik ağırlıklı sözleşmelerde gündeme gelir. Ölçü, sözleşmenin ekonomik ağırlığıdır; tarafların sözleşmeye verdikleri ad değil, yükümlülüklerin niteliği belirleyicidir. Karma sözleşmelerde önce mal satımının mı yoksa hizmetin mi baskın olduğu tespit edilir; hizmet baskınsa uyuşmazlık andlaşmaya göre değil, uygulanacak milli hukuka göre çözülür.

Kapsamın iç sınırları: geçerlilik, mülkiyet ve kişisel yaralanma

Andlaşmanın kapsamı geniş görünse de iki madde sınırı çizer. Andlaşma yalnızca satım sözleşmesinin kuruluşunu ve tarafların bu sözleşmeden doğan hak ve borçlarını düzenler. Sözleşmenin veya hükümlerinin geçerliliği ile sözleşmenin satılan malın mülkiyetine etkisi kapsam dışıdır; bu sorular kanunlar ihtilafı kurallarına göre bulunan milli hukuka göre çözülür. Andlaşmanın 4 üncü maddesi, üzerinde anlaşılan teamülün geçerliliğini de kapsam dışında bırakır.

İkinci sınır 5 inci maddedir: satıcının, malın herhangi bir kişide yol açtığı ölüm veya kişisel yaralanmadan doğan sorumluluğu andlaşmaya göre değerlendirilmez. Bu tür talepler haksız fiil ve ürün sorumluluğu rejimlerine göre yürütülür. Uygulamada bu ayrım, aynı dosyada andlaşmanın yanında milli hukukun da devrede olması sonucunu doğurur; hangi talebin hangi rejime girdiği baştan ayırt edilmelidir.

Uygulamayı dışlama ve andlaşmanın yorumu

Taraflar andlaşmanın uygulanmasını dışlayabilir veya hükümlerinden sapabilir. Dışlama açık olabileceği gibi sözleşme metninden ve şartlardan tereddüde yer bırakmayacak biçimde de anlaşılabilir. Öğretide tartışma, salt bir hukuk seçimi hükmünün dışlama sayılıp sayılmayacağı noktasındadır; baskın görüş, hukuk seçiminin tek başına yeterli olmadığı, dışlamanın ayrıca belirtilmesi gerektiği yönündedir. Dışlamanın etkisi, seçilen hukukun doğrudan uygulanmasıdır.

Andlaşma yorumlanırken metnin uluslararası niteliği ve tekdüze uygulama ihtiyacı gözetilir; andlaşmada açıkça çözülmemiş sorular, dayandığı genel ilkelere göre, böyle bir ilke yoksa kanunlar ihtilafı kurallarına göre yetkili hukuka göre çözülür. Tarafların beyan ve davranışları ise önce gerçek iradeye, irade tespit edilemiyorsa aynı konumdaki makul bir kişinin anlayışına göre yorumlanır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.