Incoterms® Kurallarının Sözleşmeye Dahil Edilmesi
Incoterms® kurallarının hukuki niteliğini, sözleşmeye hangi ifadelerle dahil edildiğini, sürüm ve yer belirtmenin önemini, sözleşme hükmü ile kural çatıştığında hangisinin uygulanacağını ve Türk hukukunda bu kuralların örf ve âdet olarak yerini inceler.
Incoterms® kuralları nedir, neyi düzenlemez
Incoterms® kuralları, Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) tarafından yayımlanan ve uluslararası satım sözleşmelerinde teslim şeklini standartlaştıran kurallardır. Her kural, satıcının ve alıcının yükümlülüklerini on başlık altında karşılıklı olarak düzenler: teslim, riskin geçişi, masrafların paylaşımı, taşıma ve sigorta düzenlemeleri, ihracat ve ithalat işlemleri, bildirim ve belge yükümlülükleri.
Kuralların kapsamı dar yorumlanmalıdır. Incoterms® kuralları teslim şekli, risk ve masraf paylaşımıyla ilgili olduğu ölçüde uygulanır; bedelin ödenmesi, mülkiyetin geçişi, ayıptan sorumluluk, ihlalin sonuçları, sözleşmenin geçerliliği ve uyuşmazlık çözümü gibi konuları düzenlemez. Bu konular sözleşmeye ve uygulanacak hukuka göre çözülür. Ayrıca kurallar kendiliğinden uygulanmaz; tarafların bunları sözleşmeye dahil etmesi gerekir. ICC, kuralların metnini ve resmî açıklamalarını kendi yayınlarında sunar; kuralların telif hakkı ICC'ye aittir.
Sözleşmeye dahil edilme yolları
Incoterms® kurallarının sözleşmeye dahil edilmesi, sözleşme metnine açık bir atıf yapılmasıyla olur. Uygulamada teslim şeklinin kısaltması (örneğin FCA, FOB, CIF, DAP) tek başına yazılmakla yetinilmez; atfın üç unsuru birlikte bulunmalıdır: kuralın adı, sürümü ve coğrafi nokta. "CIF Hamburg Incoterms® 2020" gibi bir ifade, hangi kuralın hangi sürümünün hangi noktaya kadar uygulanacağını gösterir.
Sürümün belirtilmemesi hâlinde, sözleşmenin kurulduğu tarihte yürürlükte olan sürümün mü yoksa tarafların teamülünün mü uygulanacağı tartışmalı hâle gelir; bu nedenle sürüm açıkça yazılmalıdır. Yer belirtmek de aynı ölçüde önemlidir: teslim şekli, teslimin ve risk geçişinin gerçekleştiği noktayı belirlediği için, liman veya yer adının yanlış veya eksik yazılması kuralların işleyişini bozar. Atıf, sözleşmenin genel şartlarında yapılabilir; ancak genel şartlarla sözleşme metni arasında fark varsa, sözleşmenin özel hükümleri öncelik kazanır.
Kural seçiminin sonuçları
Seçilen kural, tarafların teslim, risk ve masraf paylaşımını doğrudan etkiler. Satıcının teslim borcunun nerede sona erdiği, riskin hangi anda alıcıya geçtiği, taşıma sözleşmesini kimin yapacağı, sigortanın kimin tarafından ve hangi kapsamda yapılacağı, ihracat ve ithalat işlemlerinden hangi tarafın sorumlu olduğu bu seçime göre belirlenir.
Bu nedenle kural seçimi, malın cinsine, taşıma biçimine ve ödeme yöntemine uygun yapılmalıdır. Konteynerle taşınan mallarda, teslimin terminale yapılmasına dayanan kuralların kullanılması, malların gemiye yüklenmesine bağlanan kuralların ise dökme ve düzenli hat dışı taşımalarda tercih edilmesi uygulamada yerleşmiştir. Örneğin konteyner yükü için FOB yerine FCA seçilmesi, malların limanda bekleme süresinde doğan risk ve masraf boşluğunu önler. Sigorta bakımından ise kuralların bir kısmı satıcıya sigorta yapma borcu yüklerken kapsamı sınırlı tutar; taraflar daha geniş bir teminat istiyorsa bunu sözleşmede ayrıca kararlaştırmalıdır.
Sözleşme hükmü ile kural çatıştığında
Incoterms® kuralları sözleşmeye dahil edildiğinde sözleşmenin bir parçası hâline gelir; ancak sözleşmenin diğer hükümlerinin yerini almaz. Taraflar bir konuyu kuralın düzenlediğinden farklı biçimde kararlaştırmışsa, sözleşmenin açık hükmü uygulanır. Örneğin sözleşme, teslim şekline aykırı biçimde yükleme masraflarının alıcıya ait olacağını yazıyorsa, bu hüküm kuralın masraf paylaşımına göre öncelik taşır.
Çatışmayı önlemenin yolu, sözleşmede bir sıralama kuralı kararlaştırmaktır: teslim şekline ilişkin özel hükümlerin, atıf yapılan kurallara göre önce uygulanacağının yazılması. Ayrıca kuralların düzenlemediği konularda boşluk, uygulanacak hukuka göre doldurulur. Uluslararası satımda andlaşmanın uygulandığı bir sözleşmede teslim yeri ve risk geçişi önce sözleşmeye, sözleşmede hüküm yoksa andlaşmanın yedek kurallarına göre belirlenir; Incoterms® atfı bulunan sözleşmelerde ise bu konular artık kural üzerinden düzenlenmiş sayılır.
Uygulamada sık yapılan hatalar
En sık karşılaşılan hata, teslim şeklinin sürüm belirtilmeden yazılmasıdır. İkinci hata, yanlış coğrafi noktanın seçilmesidir: teslim noktası ile varış noktasının karıştırılması, kuralların risk ve masraf dağıtımını tümüyle değiştirir. Üçüncü hata, kuralın taşıma biçimiyle uyumsuz seçilmesidir; konteyner yükünde gemiye yükleme esasına dayanan kural kullanmak, mal limanda beklerken doğan zararı tartışmalı hâle getirir.
Dördüncü hata, teslim şekli ile ödeme yönteminin uyumsuz kurulmasıdır. Akreditifli bir satışta, akreditifin istediği belgeler ile seçilen teslim şeklinin ürettiği belgeler örtüşmezse banka ödeme yapmayabilir; bu nedenle teslim şekli, taşıma belgesi ve akreditif şartları birlikte tasarlanmalıdır. Beşinci hata, kuralların düzenlemediği konularda (mülkiyetin geçişi, ayıp ihbarı süresi, cezai şart, uyuşmazlık çözümü) sözleşmede hüküm bulunmamasıdır. Son olarak, teslim şekline ilişkin kısaltmanın sözleşmede birden fazla yerde farklı yazılması, ispatı güçleştiren bir çelişki yaratır.
Türk hukukunda kuralların yeri
Türk hukukunda ticari işler, Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir; kanunda hüküm bulunmayan hâllerde ticari örf ve âdet, bu da yoksa genel hükümler uygulanır. Incoterms® kuralları, tarafların sözleşmeye dahil etmesiyle sözleşme hükmü hâline gelir; ayrıca belirli bir ticaret dalında yerleşmiş uygulama hâline gelmişse örf ve âdet olarak da dikkate alınabilir. Ancak örf ve âdetin uygulanması için tarafların bu uygulamayı bilmesi veya bilmesinin beklenmesi gerekir; bu nedenle atıf yapılmayan bir sözleşmede kuralın uygulanacağını varsaymak doğru değildir.
Uygulamada en güvenli yol, teslim şeklinin sürümü ve coğrafi noktasıyla birlikte sözleşmede açıkça yazılması, kuralların düzenlemediği konuların ayrı maddelerle ele alınması ve teslim şekli ile ödeme yönteminin uyumlu kurulmasıdır. Böyle bir sözleşmede teslim şekli, hem masraf paylaşımının hem riskin geçişinin hem de hangi tarafın hangi belgeyi sağlayacağının tek kaynağı hâline gelir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.