Uluslararası Ticaret Hukukunun Kaynakları
Sınır ötesi satımı düzenleyen kaynakları — andlaşmalar, model kurallar, ticari örf ve âdet ile milli hukuk — ve bunların uygulanma sırasını ele alır. Yeknesak (uniform) hukuk hareketi ile lex mercatoria kavramları dersin geri kalanına çerçeve kurar.
Uluslararası ticaret hukukunun konusu
Uluslararası ticaret hukuku, tarafların işyerlerinin farklı devletlerde bulunduğu ticari ilişkilerin hukuki çerçevesidir. Konusu yalnızca satım sözleşmesi değildir: satımın yanında taşıma, sigorta, ödeme (akreditif, teminat mektubu), temsil ve uyuşmazlık çözümü (yetkili mahkeme, tahkim) aynı ilişkinin parçalarıdır.
Bu alanda iki katmanlı bir yöntem vardır. Birinci katman maddi hukuk kurallarıdır: tarafların hak ve borçlarını doğrudan belirleyen andlaşmalar ve model kurallar. İkinci katman kanunlar ihtilafıdır: uyuşmazlığa hangi devletin hukukunun uygulanacağını gösteren kurallar. 5718 sayılı Kanun bu ikinci katmanın iç hukuktaki dayanağıdır ve kapsamını açıkça çizer: yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ile yabancı kararların tanınması ve tenfizi bu Kanunla düzenlenmiştir.
Andlaşmalar: yeknesak hukukun çekirdeği
Uluslararası ticaretin en güçlü kaynağı, devletlerin taraf olduğu andlaşmalardır. Satımda çekirdek metin Viyana'da 11 Nisan 1980'de kabul edilen Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Andlaşması'dır (CISG). Andlaşma 1 Ocak 1988'de yürürlüğe girmiş, Türkiye de taraf olmuştur; onaya ilişkin metin 7 Nisan 2010 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Andlaşmanın 99 uncu maddesi uyarınca yürürlük, onay belgesinin tevdiinden on iki ay sonraki ayın ilk günü gerçekleşir.
Tahkim alanında aynı işlevi Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi Hakkında New York Sözleşmesi (1958) görür. Uygulamada sık karışan nokta şudur: andlaşmalar kanun değildir, ama kanun gibi uygulanır. 5718 sayılı Kanun bu üstünlüğü açıkça korur: Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır. Andlaşma ile iç hukuk çatışırsa andlaşma önce gelir.
Model kurallar: Incoterms®, UCP ve URDG
İkinci kaynak grubu, devletler tarafından değil meslek kuruluşları tarafından hazırlanan model kurallardır. Incoterms® kuralları, teslim yeri ile masraf ve riskin taraflar arasında nasıl paylaşılacağını düzenler ve Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) tarafından yayımlanır. Ödeme tarafında ICC'nin akreditife ilişkin UCP 600 kuralları, talebe dayalı bağımsız garantilerde ise URDG 758 kuralları aynı işlevi görür. UNIDROIT Uluslararası Ticari Sözleşmeler İlkeleri ise sözleşme hukukunun genel kavramlarını uluslararası ölçekte formüle eder.
Model kuralların en önemli özelliği bağlayıcılıklarının kaynağıdır: kendiliğinden hukuk kuralı değildirler, tarafların sözleşmede bunlara atıf yapması hâlinde sözleşmenin parçası hâline gelirler. Bu yüzden atıf cümlesinin nasıl kurulduğu — hangi kural setinin, hangi sürümünün seçildiği — ayrı bir konudur ve ileride ayrıca ele alınır.
Ticari örf ve âdet ile lex mercatoria
Üçüncü kaynak, tacirlerin kendi aralarında yerleşmiş uygulamalarıdır. Türk hukukunda mahkeme, hakkında ticari bir hüküm bulunmayan ticari işlerde ticari örf ve âdete, bu da yoksa genel hükümlere göre karar verir. Ticari örf ve âdet bu nedenle kanun boşluğunda başvurulan ikincil bir kaynaktır; kanunun emredici hükmünü değiştirmez.
CISG de teamülü tanır: taraflar üzerinde anlaştıkları teamülle ve aralarında yerleşmiş uygulamayla bağlıdır; aksi kararlaştırılmadıkça, tarafların bildiği veya bilmesi gereken ve uluslararası ticarette ilgili ticaret dalındaki sözleşmelerde yaygın biçimde bilinen ve düzenli olarak uyulan bir teamülü zımnen uygulanabilir saydıkları kabul edilir. Öğretide lex mercatoria denilen ve devlet hukukundan bağımsız bir tacirler hukuku bulunduğu görüşü ise tartışmalıdır; millî hukukların dışında bağlayıcı bir norm düzeni olduğu kabul edilmemektedir.
Milli hukuk ve emredici kurallar
Andlaşma ve model kurallar boşluk bırakmadan her soruyu çözmez. CISG yalnızca sözleşmenin kuruluşunu ve tarafların hak ve borçlarını düzenler; sözleşmenin geçerliliği, mülkiyetin geçişi ve ölüm veya kişisel yaralanma sorumluluğu kapsamı dışındadır. Bu boşluklarda devreye milli hukuk girer: önce tarafların seçtiği hukuk, seçim yoksa kanunlar ihtilafı kurallarına göre yetkili hukuk.
Milli hukukun ikinci işlevi emredici kuralların korunmasıdır. Taraflar hangi hukuku seçerse seçsin, kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kurallar saklıdır. Türk hukukunda tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde Türk Borçlar Kanununun satış sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır; andlaşmanın uygulanmadığı hâllerde dersin arka planını bu hükümler oluşturur. Gümrük boyutunda ise 4458 sayılı Gümrük Kanunu eşyanın bölgeye giriş ve çıkışına ilişkin kendi rejimini kurar.
Uygulamada kaynak sırası
Uygulamacı bir dosyada şu sırayı izler: önce tarafların sözleşmesi ve sözleşmeye dahil edilmiş model kurallar, sonra uygulanması kararlaştırılan veya kanunlar ihtilafı kurallarına göre belirlenen hukuk, en son o hukukun emredici kuralları. Tarafların işyerlerinin bulunduğu devletler CISG'a tarafsa andlaşma, seçilen hukukun yerine geçer; andlaşmanın düzenlemediği konularda seçilen hukuk uygulanır.
Yeknesak hukuk hareketinin sınırı yorum farklılıklarıdır: aynı andlaşma maddesi farklı devlet mahkemelerinde farklı yorumlanabilir. CISG bunu önlemek için yorumda andlaşmanın uluslararası niteliğinin ve tekdüze uygulama ihtiyacının gözetilmesini emreder. Bu nedenle kaynak takibi yaparken yalnız metni değil, metnin hangi sürümünün yürürlükte olduğunu ve uygulamada nasıl yorumlandığını da kontrol etmek gerekir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.