Yetkili Hukuk ve Yetkili Mahkeme

Uluslararası sözleşmelerde uygulanacak hukukun nasıl belirlendiğini, hukuk seçiminin sınırlarını, kamu düzeni müdahalesini, milletlerarası yetki kurallarını, yetki sözleşmesini ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması ile tenfizini inceler.

İki ayrı soru: yetkili hukuk ve yetkili mahkeme

Uluslararası bir uyuşmazlıkta birbirine karıştırılmaması gereken iki soru vardır: uyuşmazlığın hangi ülkenin hukukuna göre çözüleceği ve hangi mahkemenin (veya hakem heyetinin) uyuşmazlığa bakacağı. Birincisi kanunlar ihtilafı kurallarını, ikincisi milletlerarası yetki kurallarını ilgilendirir. Bu iki soru bağımsızdır: bir mahkeme kendi yetkisini kabul edip yabancı hukuku uygulayabildiği gibi, kendi hukukunu uygulayıp yetkisizlik kararı da verebilir.

Türk hukukunda bu konular 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'da düzenlenmiştir. Kanun, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuku, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, yabancı kararların tanınması ve tenfizini kapsar. Uygulamada tarafların önce yetkili hukuku, sonra yetkili mahkemeyi kararlaştırması, uyuşmazlık çıkmadan önce belirsizliği azaltan en etkili adımdır.

Uygulanacak hukukun belirlenmesi

Sözleşmeden doğan borç ilişkileri, kural olarak tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir. Sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir. Bu nedenle hukuk seçimi yalnızca "şu ülkenin hukuku uygulanır" ifadesiyle değil, sözleşmenin bütününden anlaşılabilen bir iradeyle de yapılabilir; ancak uygulamada açık ve yazılı bir hukuk seçimi maddesi, ispat açısından en güvenli yoldur.

Taraflar hukuk seçimi yapmamışsa hâkim, kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kurallara göre yetkili olan yabancı hukuku re'sen uygular; yabancı hukukun muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebilir. Sözleşmeden doğan ilişkilerde bağlama noktası, karakteristik edimi yerine getiren tarafın mutad meskeni hukukudur; satım sözleşmesinde bu taraf satıcıdır. Böylece hukuk seçimi bulunmayan bir satımda kural olarak satıcının hukuku uygulanır. Hukuk seçiminin sınırı ise kamu düzenidir: yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmaz ve gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır.

Andlaşmaların devreye girmesi

Hukuk seçimi veya bağlama yoluyla bulunan milli hukuk, uluslararası satımda tek başına uygulanmaz. Türkiye'nin taraf olduğu Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Andlaşması (CISG), kendi uygulama alanına giren satımlarda öncelikle uygulanır. Andlaşma, sözleşmenin kurulması, satıcının ve alıcının borçları ile ihlalin sonuçları bakımından tek tip kurallar getirir; bu konularda milli hukukun yerini alır.

Andlaşmanın devreye girmesi için tarafların işyerlerinin farklı devletlerde bulunması ve bu devletlerin andlaşmaya taraf olması yeterlidir; taraflar ayrıca andlaşmanın uygulanmasını kararlaştırmak zorunda değildir. Taraflar andlaşmanın uygulanmasını dışlayabilir veya 6 ncı madde çerçevesinde hükümlerinin uygulanmasından sapabilir. Uygulamada sözleşmeye "CISG uygulanır" veya "CISG uygulanmaz, yalnızca ... hukuku uygulanır" maddesi konulması, hangi rejimin geçerli olduğunu açıkça gösterir. Andlaşmanın düzenlemediği konularda (mülkiyetin geçişi, zamanaşımı, ehliyet) ise yetkili milli hukuk uygulanır.

Milletlerarası yetki ve yetki sözleşmesi

Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder. Bu nedenle bir yabancı unsur bulunan davada Türk mahkemesinin yetkili olup olmadığı, önce Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun yer itibariyle yetki kurallarına göre değerlendirilir; davalının yerleşim yeri mahkemesi genel yetkili mahkemedir. Yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlık için yetki sözleşmesi yapabilir.

Yetki sözleşmesi, uyuşmazlığın hangi mahkemede görüleceğini önceden belirleyerek paralel davaların ve forum seçimi tartışmalarının önüne geçer. Yetki sözleşmesi yapılmamışsa ve davalı Türk mahkemesinde yetki itirazında bulunmazsa, uyuşmazlık yetkili Türk mahkemesinde görülür. Yetki sözleşmesinin geçerliliği, kapsamı ve üçüncü kişilere etkisi bakımından şekil şartları ve münhasır yetki sınırı dikkatle değerlendirilmelidir. Uygulamada yetki sözleşmesi ile tahkim şartının bir arada bulunması, hangi uyuşmazlığın hangi yola gideceğinin açıkça yazılmaması hâlinde ciddi belirsizlik yaratır.

Yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi

Yabancı bir mahkemenin verdiği karar, Türkiye'de kendiliğinden icra edilemez. Kesin hüküm etkisi doğurması için tanıma, icra edilebilmesi için tenfiz kararı gerekir. Bu konu 5718 sayılı Kanun'un 50 ila 59 uncu maddelerinde düzenlenmiştir; tenfiz kararı, kararın verildiği devlet ile Türkiye arasında karşılıklılık bulunması, kararın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuya ilişkin olmaması, kararın kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve davalının savunma hakkına uygun biçimde çağrılmış olması gibi şartlara bağlıdır.

Uygulamada tenfiz, dava stratejisinin en başında düşünülmelidir: davalının malvarlığının hangi ülkede bulunduğu, kararın hangi ülkede verileceği ve o kararın Türkiye'de icra edilip edilemeyeceği birlikte değerlendirilir. Yetki sözleşmesiyle yabancı bir mahkeme seçilmişse, o mahkemenin kararının Türkiye'de tenfiz edilebilirliği baştan test edilmelidir. Bu nedenle birçok tacir, yabancı mahkeme yerine tahkim yolunu tercih eder; hakem kararlarının tenfizi, yabancı mahkeme kararlarına göre daha geniş katılımlı bir uluslararası çerçeveye dayanır.

Sözleşmede uyuşmazlık çözümü maddesi nasıl kurulur

Uyuşmazlık çözümü maddesi, uygulanacak hukuku, yetkili mahkemeyi veya tahkim yolunu, dilini ve yerini açıkça göstermelidir. İyi kurulmuş bir madde şu soruları yanıtlar: hangi hukuk uygulanacak, uyuşmazlık mahkemede mi hakemde mi çözülecek, hangi şehirde ve hangi dilde görülecek, hangi kurumun kuralları uygulanacak, masraflar nasıl paylaşılacak. Bu unsurların eksik bırakılması, uyuşmazlık çıktığında maddeden doğan belirsizliğin kendisinin ayrı bir dava konusu hâline gelmesine yol açar.

Maddede hukuk seçimi ile yetki sözleşmesinin ayrı ayrı ve tutarlı yazılması gerekir. Örneğin "uyuşmazlıklarda Türk hukuku uygulanır ve İstanbul mahkemeleri yetkilidir" ifadesi iki soruyu birlikte yanıtlar. Tahkim tercih ediliyorsa "yetkili mahkeme" ifadesinden kaçınılmalı, tahkim şartının kapsamı ve tahkim yerinin açıkça yazılması sağlanmalıdır. Ayrıca andlaşmanın uygulanıp uygulanmayacağı da maddede belirtilerek, milli hukuk ile uluslararası satım rejimi arasındaki sınır netleştirilmelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.