Sözleşme Uyuşmazlıkları ve Tahkim

Yetkili hukukun ve mahkemenin belirlenmesini, yabancı mahkeme anlaşmasını, tahkim şartının kurulmasını, tahkim itirazını ve hakem kararına karşı başvuru yolunu ele alır.

Uyuşmazlık yönetimi sözleşme kurulurken başlar

Uluslararası satımda uyuşmazlık çıktığında ilk sorular şunlardır: Hangi ülkenin hukuku uygulanacak? Hangi mahkeme veya hakem karar verecek? Karar nerede icra edilecek? Bu soruların cevabı sözleşmede yoksa taraflar, uyuşmazlık anında hem esas hem usul bakımından belirsizlikle karşılaşır.

İyi bir uyuşmazlık maddesi üç katman kurar. Birincisi müzakere: Tarafların önce belirli bir süre üst yönetim düzeyinde görüşmesi. İkincisi arabuluculuk veya uzman değerlendirmesi: Teknik nitelikli uyuşmazlıklarda hızlı çözüm. Üçüncüsü tahkim veya mahkeme: Bağlayıcı çözüm yolu. Katmanlar arasındaki süreler ve geçiş koşulları açık yazılmalıdır; aksi hâlde "önce müzakere" şartı, tahkime başvurmayı süresiz geciktiren bir engel hâline gelir.

Uyuşmazlık maddesi, sözleşmenin diğer hükümlerinden bağımsız düşünülmemelidir. Teslim şekli, ödeme yöntemi ve ceza koşulu, hangi uyuşmazlığın doğacağını belirler; uyuşmazlık maddesi ise bunun nerede ve nasıl çözüleceğini. Bu nedenle sözleşme bütün olarak okunmalı, hükümler arasında çelişki bırakılmamalıdır.

Yetkili hukuk: tarafların seçimi

Sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir. Sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir. Taraflar seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilir. Hukuk seçimi her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir; sözleşmenin kurulmasından sonraki seçim üçüncü kişilerin haklarını etkilememek kaydıyla geçerlidir.

Hukuk seçimi, mahkeme veya tahkim şartından ayrıdır. Taraflar Türk hukukunu seçip yabancı bir mahkemede dava açabilir veya yabancı hukuku seçip Türkiye'de tahkime gidebilir. Ancak bazı sözleşmelerde sınırlama vardır: Taşınmazlara veya onların kullanımına ilişkin sözleşmeler taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir. Tüketici sözleşmelerinde tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümlerinin sağladığı asgari koruma saklıdır.

Hukuk seçimi yapılmamışsa uygulanacak hukuk, sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk gibi bağlama kurallarıyla belirlenir. Bu belirsizlik, özellikle uzun vadeli ve çok taraflı işlemlerde öngörülemez sonuçlar doğurur. Bu nedenle sözleşmede açık bir hukuk seçimi yapılması, uyuşmazlık çıkmadan önce alınacak en ucuz önlemdir.

Yabancı mahkeme anlaşması ve teminat

Yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilir. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerlidir. Dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür.

Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder. Yabancı mahkeme lehine yapılan anlaşma, Türk mahkemesinin münhasır yetkisini ortadan kaldırmaz. Münhasır yetki hâllerinde taraflar başka bir ülke mahkemesini seçemez.

Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır. Mahkeme, karşılıklılık esasına göre teminattan muafiyet tanıyabilir. Teminat yükümlülüğü, yabancı mahkeme şartıyla birlikte değerlendirilmelidir: Yabancı mahkemede dava açmanın maliyeti ile Türkiye'de teminat göstermenin maliyeti karşılaştırılmalıdır.

Tahkim şartı ve tahkim itirazı

Milletlerarası tahkim, yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği veya kanun hükümlerinin taraflarca ya da hakemlerce seçildiği uyuşmazlıklarda uygulanır. Yabancılık unsuru, tarafların yerleşim yeri veya işyerlerinin ayrı devletlerde bulunması gibi hâllerde ortaya çıkar.

Tahkim anlaşması, tarafların aralarındaki hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların tümünün veya bazılarının tahkim yoluyla çözülmesi konusunda yaptıkları anlaşmadır. Asıl sözleşmeye konan tahkim şartı veya ayrı bir sözleşmeyle yapılabilir ve yazılı olmalıdır. Tahkim şartı, asıl sözleşmeden bağımsızdır; sözleşmenin geçersizliği tek başına tahkim şartını geçersiz kılmaz.

Tahkim anlaşmasının konusunu oluşturan bir uyuşmazlıkta mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir. İtiraz kabul edilirse mahkeme davayı usulden reddeder. Tahkim itirazının süresinde ve usulüne uygun yapılması gerekir; aksi hâlde taraf tahkim hakkını kaybedebilir. Tahkimde hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; kanunda sayılan sebepler dışında esas yönünden inceleme yapılamaz.

Kurumsal tahkim ve uygulamada dikkat edilecekler

Tahkim, taraflara kendi hakemlerini seçme, gizlilik, uzmanlık ve tek dereceli yargılama imkânı sunar. Kurumsal tahkimde ICC gibi bir kurumun kuralları ve sekretaryası devreye girer; tahkim yeri, dil, hakem sayısı ve masraf paylaşımı bu kurallara göre belirlenir. Kurumsal tahkim, geçici hakemlikten daha öngörülebilir bir süreç sağlar; ancak maliyeti yüksektir.

Tahkim şartı yazılırken şu unsurlar açık olmalıdır: Tahkim yeri, uygulanacak tahkim kuralları, hakem sayısı ve seçim yöntemi, tahkim dili, uyuşmazlığın kapsamı ve masrafların paylaşımı. "Gerekirse tahkime gidilir" gibi belirsiz ifadeler, tahkim iradesinin varlığı konusunda tartışma doğurur. Ayrıca tahkim ile mahkeme yollarının aynı uyuşmazlık için birlikte kararlaştırılması, yetki çatışmasına yol açabilir.

Uygulamada en sık yapılan hata, sözleşmenin sonuna eklenen ve tarafların adlarını, uyuşmazlık kapsamını veya tahkim yerini içermeyen hazır şartın kullanılmasıdır. İkinci hata, ihtiyati tedbir gibi geçici koruma taleplerinin tahkim şartıyla tamamen engellendiğinin sanılmasıdır. Üçüncü hata ise uyuşmazlık çıktıktan sonra delillerin toplanmasını geciktirmektir; tahkimde de süreler ve delil sunma disiplini belirleyicidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.