Teslim Şekilleri ve Riskin Geçişi
Satış sözleşmesinde teslimin nasıl gerçekleştiğini, yarar ve hasarın hangi anda alıcıya geçtiğini ve Incoterms kurallarının risk ile masraf paylaşımındaki işlevini açıklar.
Satış sözleşmesinde teslim borcu
Satış sözleşmesi, satıcının satılanın zilyetlik ve mülkiyetini alıcıya devretme, alıcının ise buna karşılık bir bedel ödeme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir âdet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdür. Durum ve koşullara göre belirlenmesi mümkün olan bedel, kararlaştırılmış bedel hükmündedir.
Dış ticarette teslim, yalnızca malın taşıyıcıya verilmesi anlamına gelmeyebilir. Teslimin nerede ve hangi anda tamamlandığı; masrafların, gümrük işlemlerinin ve riskin kime ait olduğunu belirler. Bu nedenle sözleşmede teslim şeklinin açıkça yazılması, tarafların hak ve borçlarının sınırını çizer.
Aynı anda ifa kuralı, peşin ödeme veya vadeli teslim gibi anlaşmalarla değiştirilebilir. Ancak bu değişikliğin sözleşmede açıkça yer alması gerekir; aksi hâlde tarafların hangi sırayla ifa yapacağı uyuşmazlık konusu olur. Bu nedenle ödeme takvimi ile teslim takvimi birlikte düzenlenmelidir.
Yarar ve hasar kime aittir?
Kanundan, durumun gereğinden veya sözleşmede öngörülen özel koşullardan doğan ayrık hâller dışında, satılanın yarar ve hasarı taşınır satışlarında zilyetliğin devri, taşınmaz satışlarında ise tescil anına kadar satıcıya aittir. Yani mal henüz alıcıya geçmemişken meydana gelen kayıp veya hasar, kural olarak satıcının üzerinde kalır.
Bu genel kural, dış ticarette neredeyse her zaman sözleşmeyle değiştirilir. Taraflar, riskin hangi anda alıcıya geçeceğini serbestçe kararlaştırabilir. İşte Incoterms kuralları tam bu noktada devreye girer: taraflar sözleşmeye "FOB İstanbul" veya "CIF Rotterdam" gibi bir teslim şekli yazdığında, riskin ve masrafların geçiş noktasını standart bir çerçeveye bağlamış olurlar.
Riskin geçişi ile mülkiyetin geçişi aynı şey değildir. Malın hasarı alıcıya geçmiş olsa bile mülkiyet daha sonra devredilebilir. Bu ayrım, özellikle ödeme güçlüğü çeken alıcıya karşı satıcının hangi haklara sahip olduğunu değerlendirirken önem taşır.
Taşıyıcıya teslim ve alıcı temerrüdü
Taşınır satışlarında, alıcının satılanın zilyetliğini devralmada temerrüde düşmesi durumunda, zilyetliğin devri gerçekleşmişçesine satılanın yarar ve hasarı alıcıya geçer. Satıcı, alıcının isteği üzerine satılanı ifa yerinden başka bir yere gönderirse, yarar ve hasar, satılanın taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer.
Bu iki kural, dış ticarette sık karşılaşılan durumları düzenler. Alıcı malı teslim almaktan kaçınırsa, riskin satıcıda kalması beklenmez. Satıcı malı alıcının talimatıyla başka bir limana gönderiyorsa, riskin taşıyıcıya teslimle geçmesi, satıcının taşıma süresince ortaya çıkan hasardan kural olarak sorumlu olmadığını gösterir.
Ancak bu hükümler, tarafların aksini kararlaştırma özgürlüğünü ortadan kaldırmaz. Sözleşmede "risk varış limanında alıcıya geçer" gibi bir kayıt varsa, taşıyıcıya teslim kuralı uygulanmaz. Bu nedenle teslim şekli seçilirken riskin hangi anda geçtiği açıkça okunmalı ve sözleşmeye yazılmalıdır.
Masrafların paylaşımı
Aksine sözleşme veya âdet yoksa, ölçme ve tartma gibi devir giderleri satıcıya, satılanı devralmak üzere yapılan giderler ve satılanın ifa yerinden başka yere taşınması gerektiğinde taşıma giderleri alıcıya aittir. Gidersiz devir kararlaştırılmışsa satıcı taşıma giderlerini üstlenmiş sayılır.
Liman ve gümrük giderleri olmaksızın devir kararlaştırılmışsa satıcı, dış satım, transit ve dış alım vergilerini üstlenmiş sayılır; ancak satılanın alıcı tarafından devralındığı sırada ödenmiş olan tüketim vergilerini üstlenmiş sayılmaz. Bu hüküm, teslim şeklinin masraf tarafını kanuni bir varsayımla tamamlar.
Masraf paylaşımı, risk paylaşımından bağımsız düşünülmemelidir. Bir tarafta riskin geçtiği nokta ile masrafların geçtiği nokta çoğu zaman aynıdır; ancak CIF gibi kurallarda satıcı navlun ve sigorta giderini üstlenirken risk daha erken, mal gemideyken alıcıya geçer. Bu ayrım, sözleşmede net biçimde görülmelidir.
Incoterms 2020'nin işlevi
Incoterms kuralları, ICC (Milletlerarası Ticaret Odası) tarafından yayımlanan ve teslimle ilgili masraf, risk ve yükümlülükleri taraflar arasında paylaştıran standart kurallardır. 2020 sürümü, taşıma biçimine ve teslim noktasına göre farklı kurallar sunar. Bu kurallar kendiliğinden sözleşme hükmü olmaz; tarafların bunları sözleşmeye açıkça dahil etmesi gerekir.
Başlıca kurallar kısaca şöyle özetlenebilir:
- EXW (Ex Works): Satıcı malı kendi işyerinde alıcının kullanımına hazır eder; risk bu anda alıcıya geçer, yükleme çoğunlukla alıcıya aittir.
- FOB (Free On Board): Risk, mal belirlenen limanda gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer; satıcı navlunu üstlenmez.
- CIF (Cost, Insurance and Freight): Risk yine gemideyken alıcıya geçer; buna karşılık satıcı belirlenen varış limanına kadar navlunu ve sigortayı öder.
- DAP (Delivered at Place): Risk, mal belirlenen varış yerinde boşaltılmaya hazır hâlde alıcıya geçer; satıcı varışa kadar taşımayı üstlenir.
- DDP (Delivered Duty Paid): DAP'a benzer; ek olarak satıcı ithalat gümrük işlemlerini ve vergileri üstlenir.
Kuralların hangi taşıma biçimine uygun olduğu ve sigorta kapsamı sözleşmede ayrıca belirtilmelidir. Incoterms, ödeme yöntemini, mülkiyetin geçişini veya sözleşmenin geçerliliğini düzenlemez.
Sözleşmede teslim şekli seçimi
Teslim şekli seçilirken üç soru birlikte yanıtlanmalıdır: Mal nerede teslim edilecek, risk hangi anda alıcıya geçecek ve hangi masrafları kim ödeyecek? Bu üç sorunun yanıtı sözleşmede açıkça yazılmazsa, Incoterms kısaltması tek başına yeterli olmayabilir. Özellikle teslim yerinin ayrıntılı yazılması gerekir; "FOB" demek, hangi limanda yükleneceğini belirtmez.
Uygulamada sık yapılan hatalar şunlardır: konteyner taşımasında FOB kuralını kullanmak, sigortanın kapsamını ve sigorta bedelini belirtmemek, gümrük işlemlerinin kimin sorumluluğunda olduğunu yazmamak ve varış limanındaki boşaltma masrafını paylaştırmamak. Bu boşluklar, mal hasara uğradığında veya limanda beklediğinde uyuşmazlığa dönüşür.
Sağlıklı bir sözleşmede teslim maddesi, kısaltmanın yanı sıra teslim yerini, riskin geçiş anını, sigorta yükümlülüğünü ve gümrük sorumluluğunu içermelidir. Böylece Incoterms'in standart çerçevesi, sözleşmenin kendi ihtiyaçlarına göre tamamlanmış olur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.