Zaman Serisi, Trend ve Mevsimsellik
Zaman serisinin bileşenleri, hareketli ortalama, mevsimsel endeks, mevsimsellikten arındırma, trend ve döngü ayrımı ile öngörü belirsizliği.
Zaman serisinin bileşenleri
Bir zaman serisi dört bileşene ayrılarak incelenir: trend, mevsim, döngü ve düzensiz hareket. Trend uzun dönemli yönü, mevsim yıl içinde tekrarlayan hareketi, döngü birkaç yıla yayılan dalgalanmayı, düzensiz hareket ise tek seferlik şokları gösterir.
Ayrıştırma, veriyi anlamanın aracıdır; amaç değildir. Aynı seri, toplamsal veya çarpımsal modelle ayrıştırılabilir. Mevsimsel dalgalanmanın büyüklüğü serinin düzeyiyle birlikte artıyorsa çarpımsal model daha uygundur.
Model seçimi sonucu etkiler. Bu nedenle ayrıştırma yöntemi ve varsayımları yazılmalı; grafiklerde ham ve düzeltilmiş seri birlikte gösterilmelidir.
Hareketli ortalama
Hareketli ortalama, kısa dönemli dalgalanmayı yumuşatır. Üç aylık ortalama, her ayın kendisi ve komşu iki ayın ortalamasıdır. Pencere genişledikçe seri düzleşir, ama dönüş noktaları gecikir.
Pencere uzunluğu, mevsim uzunluğuna göre seçilir. Aylık veride 12 aylık ortalama, mevsimsel etkiyi büyük ölçüde temizler. Ancak 12 aylık ortalama, son 12 ayın ortalamasını verdiği için güncel dönüşü geç gösterir.
Hareketli ortalama bir tahmin yöntemi değil, bir görünümleme aracıdır. Son değeri tahmin etmek için kullanılıyorsa, gecikme payı hesaba katılmalıdır. Aksi hâlde dönüşler hep geç yakalanır.
Mevsimsel endeks
Mevsimsel endeks, her ayın tipik olarak ortalamanın ne kadar altında veya üstünde olduğunu gösterir. Endeks 100 ise ay ortalamaya eşittir; 80 ise o ay tipik olarak ortalamanın %20 altındadır.
Endeks, en az birkaç yılın verisiyle hesaplanır. Tek yılın verisi mevsimsellikle şoku ayıramaz. Hesaplamada ay ortalamalarının genel ortalamaya oranı kullanılır; sonra endeksler toplamı mevsim uzunluğuna göre normalize edilir.
Endeks, sektöre ve ürüne göre değişir. Gıda ihracatında hasat dönemi, tekstilde sipariş takvimi belirleyicidir. Bu nedenle tek bir ülke endeksi tüm ürünlere uygulanamaz.
Mevsimsellikten arındırma
Arındırma, gerçek değeri mevsimsel endekse bölerek yapılır. Endeks 0,80 ve gerçek değer 96 ise arındırılmış değer 96/0,80 = 120 olur. Bu, o ayın mevsimsel olarak zayıf olduğunu, ama zayıflığın beklenenden az olduğunu gösterir.
Arındırılmış seri, ay-ay karşılaştırmayı anlamlı kılar. Ancak arındırılmış değer, gerçek değer değildir; tahmini bir düzeltmedir. Raporlamada hangi serinin gösterildiği açıkça yazılmalıdır.
Arındırma, takvim etkisini tek başına çözmez. İş günü sayısı, bayram kayması ve artık yıl ayrıca düzeltilmelidir. Bu düzeltmeler yapılmadan seri tam olarak arındırılmış sayılmaz.
Trend ve döngü
Trend, serinin uzun dönemli yönüdür. Doğrusal trend, sabit bir artış hızı varsayar; üstel trend, artışın düzeyle birlikte büyüdüğünü varsayar. Dış ticaret serileri çoğu zaman üstel eğilim gösterir.
Döngü, trendin etrafındaki çok yıllı dalgalanmadır. Döngüyü trendden ayırmak zordur; çünkü ikisi de yumuşak hareket eder. Ayrım için uzun seri ve ekonomik bağlam gerekir.
Trend çizgisi geçmişe uydurulur, geleceğe uzatılır. Ancak uzatma bir varsayımdır: yapısal kırılma olduysa eski trend geçersizdir. Kırılma tarihleri (kriz, salgın, savaş) grafikte işaretlenmelidir.
Öngörü ve belirsizlik
Zaman serisiyle öngörü, geçmiş örüntünün süreceği varsayımına dayanır. Bu varsayım kırıldığında öngörü hızla bozulur. Bu nedenle öngörü, tek bir sayı değil, aralık olarak sunulmalıdır.
Basit yöntemler şaşırtıcı derecede iyidir. Mevsimsel naive yöntem, bu ayın değerini geçen yılın aynı ayı olarak tahmin eder. Karmaşık model, veri azsa basit yöntemden kötü çalışabilir.
Öngörü hatası ölçülmelidir: ortalama mutlak hata veya hata kareler ortalaması. Model karşılaştırması bu ölçütlerle yapılır. Hata ölçülmeden "model iyi çalıştı" demek, kanıtsız bir iddiadır.
Yorumlama
Grafik, tablodan daha hızlı okunur; ama yanlış kurulursa daha hızlı yanıltır. Eksenin sıfırdan başlamaması, küçük değişimi büyük gösterir. Mevsimsellikten arındırılmamış seride her yıl aynı düşüş tekrar eder.
Yorum yazarken üç soru yanıtlanır: ne oldu, ne zaman oldu, ne kadar sürdü. "İhracat arttı" yerine "ihracat ocak-mart arasında %12 arttı, artış martta yavaşladı" gibi somut ifade kullanılır.
Son olarak, seri tek başına açıklanmaz. Kur, fiyat, talep ve mevzuat değişikliği gibi bağlam not edilir. Bağlamsız yorum, korelasyonu nedensellik sanma riskini taşır.
Kırılma ve yapısal değişim
Her seri aynı kuralla sürmez. Kriz, salgın, savaş veya mevzuat değişikliği serinin düzeyini kalıcı olarak değiştirebilir. Bu tür olaylara yapısal kırılma denir.
Kırılma, trend tahminini bozar. Kırılma öncesi veriyle çizilen trend, sonrası için yanlış öngörü üretir. Bu nedenle kırılma tarihleri bilinmeli ve seri parçalara ayrılarak incelenmelidir.
Kırılma testleri, tarihi veriden tahmin etmeye çalışır. Ancak test sonucu, seçilen döneme ve modele duyarlıdır. Kırılma tarihi, olay bilgisiyle birlikte yorumlanmalıdır; tek başına istatistiksel sonuç yeterli değildir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.