AB Hukuku ile Türk Hukuku İlişkisi

Türkiye'nin AB üyesi olmamasının hukuki sonuçları, 1963 Ankara Anlaşması ve 1995 Gümrük Birliği'ne dayanan ortaklık hukuku, Anayasa m. 90'ın andlaşmalara ilişkin rejimi ve AB müktesebatının iç hukuka aktarılması bu konuda ele alınır.

Temel ayrım: üyelik hukuku ile ortaklık hukuku

Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki hukuki ilişkiyi anlamanın ilk adımı, iki farklı rejimi ayırmaktır. Üyelik hukuku, bir devletin Birlik antlaşmalarına taraf olması ve Birlik kurumlarının yetkilerine tabi olması anlamına gelir. Ortaklık hukuku ise üye olmayan bir devletle Birlik arasında, karşılıklı hak ve yükümlülükler ile ortak eylem ve özel usuller içeren bir ilişki kuran anlaşmaya dayanır.

Türkiye üye olmadığı için AB hukukunun üstünlük ve doğrudan etki rejimi Türk hukuku bakımından kendiliğinden işlemez. Türkiye ile Birlik arasındaki ilişki, ortaklık hukuku çerçevesinde yürür. Bu nedenle AB tüzükleri ve direktifleri, Türk hukukunda üyelikten doğan etkileri doğurmaz; etkileri, ortaklık hukukunun kendi araçlarına ve iç hukuka aktarma işlemlerine bağlıdır.

Ankara Anlaşması ve Gümrük Birliği

Türkiye'nin Avrupa bütünleşmesiyle ilişkisi 1959'a uzanır. 1963 tarihli Ankara Ortaklık Anlaşması, Gümrük Birliği'nin aşamalı olarak kurulmasını öngörmüştür. Gümrük Birliği nihayet 1995'te kurulmuştur. Bu düzenleme, ortaklık hukukunun ekonomik omurgasını oluşturur; malların serbest dolaşımı bakımından Türkiye ile Birlik arasında özel bir rejim kurar.

Gümrük Birliği, üyelik anlamına gelmez. Türkiye, Birlik karar alma sürecine katılmaz; ortak dış tarife ve ticaret politikasına uyum bakımından yükümlülükler üstlenir. Bu yapı, ortaklık hukukunun kendine özgü niteliğini gösterir: Ekonomik bütünleşme ileri düzeydedir, ancak siyasi ve kurumsal bütünleşme üyelik düzeyinde değildir.

Adaylık, müzakere süreci ve duraklama

Türkiye 1987'de o zamanki Avrupa Ekonomik Topluluğu'na katılma başvurusu yapmış, 1999'da AB aday ülkesi olarak tanınmıştır. Katılım müzakereleri 2005'te başlamıştır. Ancak Kıbrıs'a ilişkin Ek Protokol'ün uygulanması konusundaki anlaşmazlık nedeniyle sekiz müzakere faslının açılmayacağı ve hiçbir faslın geçici olarak kapatılmayacağı belirtilmiştir. 2018'de ise reformlardaki gerileme gerekçesiyle Konsey, katılım müzakerelerinin fiilen durma noktasına geldiğini tespit etmiştir.

Bu tablo, adaylığın hukuki bir statü, müzakere sürecinin ise siyasi ve teknik bir süreç olduğunu gösterir. Adaylık, tek başına üyelik hakları doğurmaz. Üyelik, ancak katılım anlaşmasının imzalanması ve tüm taraf devletlerce kendi anayasal gereklerine göre onaylanmasıyla gerçekleşir. Dolayısıyla müzakere başlıklarının açılması veya kapanması, üyeliğin kendisi değildir.

Katılımın hukuki yolu

TEU m. 49, Birliğe katılma usulünü düzenler. TEU m. 2'deki değerlere saygı gösteren ve bunları geliştirmeye kararlı her Avrupa devleti üyelik başvurusunda bulunabilir. Başvuru Konsey'e yapılır; Konsey Komisyon'a danıştıktan ve Parlamento'nun üye tam sayısının çoğunluğuyla vereceği onayı aldıktan sonra oybirliğiyle karar verir. Avrupa Zirvesi'nin belirlediği uygunluk koşulları da dikkate alınır.

Kabul koşulları ve katılmanın gerektirdiği antlaşma değişiklikleri, üye devletler ile aday devlet arasında bir anlaşmanın konusunu oluşturur. Bu anlaşma, tüm taraf devletlerce kendi anayasal gereklerine uygun olarak onaylanır. Türkiye bakımından üyelik, bu usul tamamlanmadığı için henüz gerçekleşmemiştir. Bu tespit, AB hukukunun Türkiye'de doğrudan uygulanmasının hukuki engelini açıklar.

Ortaklık anlaşmasının hukuki dayanağı

Birlik, bir veya birden çok üçüncü ülke veya uluslararası örgütle, karşılıklı hak ve yükümlülükler, ortak eylem ve özel usuller içeren bir ortaklık kuran anlaşmalar akdedebilir. Ankara Anlaşması bu tür bir ortaklık anlaşmasıdır. Ortaklık hukuku, üyelik hukukundan farklı bir kaynaklar bütünü oluşturur: Ortaklık Konseyi kararları, Gümrük Birliği düzenlemeleri ve ilgili içtihat bu bütünün parçalarıdır.

Ortaklık hukukunun yorumunda, Ankara Anlaşması'nın amaçları ve Gümrük Birliği'nin işleyişi belirleyicidir. Ancak ortaklık hukuku, AB hukukunun tamamını Türk hukukuna taşımaz. Hangi AB düzenlemesinin uyum kapsamında olduğu, ortaklık anlaşmasının ve Gümrük Birliği kararlarının kapsamına göre belirlenir. Bu nedenle her AB düzenlemesi için ayrı bir hukuki dayanak aranmalıdır.

Anayasa m. 90: andlaşmaların iç hukuktaki yeri

Türk hukukunda milletlerarası andlaşmaların yeri Anayasa m. 90'da düzenlenir. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bu hükümler hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Dolayısıyla andlaşmalar, kanun düzeyinde bir norm olarak iç hukukta uygulanır; ancak Anayasa'nın üstünde değildir.

Bu rejim, AB hukukunun üstünlük rejiminden farklıdır. AB hukukunda üstünlük, Birlik hukukunun kendine özgü niteliğinden doğar ve ulusal anayasal düzey de dâhil olmak üzere çatışan hukukun uygulanmaması sonucunu doğurabilir. Türk hukukunda ise andlaşma, kanun hükmünde sayıldığı için sonraki kanunla çatışma hâlinde özel bir üstünlük kuralı yoktur; m. 90'ın son cümlesi belirli bir kategori bakımından ayrık hüküm getirir.

m. 90'in son cümlesi: temel hak andlaşmaları

Anayasa m. 90'a eklenen cümle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda andlaşma hükümlerinin esas alınacağını hükme bağlar. Bu kural, yalnız temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar bakımından ve aynı konuyu düzenleyen kanunlarla çatışma hâlinde uygulanır.

Kuralın kapsamı dar yorumlanmalıdır. Her andlaşma bu imkândan yararlanmaz; andlaşmanın temel hak ve özgürlüklere ilişkin olması gerekir. Ayrıca çatışmanın aynı konuda farklı hükümler içermesi biçiminde ortaya çıkması aranır. Bu düzenleme, AB hukukunun genel üstünlük ilkesinin Türk hukukuna aktarılması değildir; Anayasa'nın kendi metninden doğan, sınırlı bir çatışma kuralıdır.

Milletlerarası özel hukuk bağlantısı

Türk milletlerarası özel hukukunda, Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklı tutulmuştur. Bu hüküm, 5718 sayılı Kanun'un genel rejiminin yanında, Türkiye'nin taraf olduğu sözleşmelerin öncelikli uygulanmasını sağlar. Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı kararların tanınması ile tenfizi bu Kanunla düzenlenmiştir.

AB üyeliği, bu alanda da doğrudan bir sonuç doğurmaz. Türkiye'nin taraf olduğu sözleşmeler, kendi kapsamları ölçüsünde uygulanır. AB'nin milletlerarası özel hukuk alanındaki düzenlemeleri ise Türkiye bakımından ancak ortaklık hukuku veya iç hukuka aktarma yoluyla etki doğurabilir. Bu ayrım, AB hukukunun her alanda aynı biçimde işlemediğini gösterir.

Uyum mevzuatı ve yorumda AB hukukundan yararlanma

Türkiye, ortaklık hukuku ve üyelik perspektifi çerçevesinde AB müktesebatına uyum amacıyla çok sayıda düzenleme yapmıştır. Uyum mevzuatı, AB direktiflerinin veya tüzüklerinin iç hukuka aktarılmasıyla oluşur. Bu düzenlemeler Türk hukukunun parçasıdır; doğrudan AB hukuku olarak değil, Türk kanun veya yönetmeliği olarak uygulanır.

Uyum mevzuatının yorumunda, kaynağı olan AB düzenlemesinden yararlanılabilir. Ancak bu, AB hukukuna doğrudan üstünlük tanımak anlamına gelmez. Türk hâkimi, önce Türk normunu uygular; yorumda AB kaynağını dikkate alabilir. Uyum mevzuatının AB hukukuna aykırı yorumlanması, Türk hukuku bakımından bir yorum sorunu olarak ele alınır; AB hukukunun doğrudan etkisi bu sonucu kendiliğinden doğurmaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.