AB Hukukuna Giriş ve Tarihsel Gelişim

Avrupa Birliği hukukunun neden ayrı bir hukuk dalı olduğu, İkinci Dünya Savaşı sonrası bütünleşme hareketinin hukuk üzerinden nasıl kurulduğu ve 1951'den Lizbon Antlaşması'na uzanan kurumsal dönüşüm bu konunun omurgasını oluşturur.

AB hukuku neden ayrı bir hukuk dalıdır?

Avrupa Birliği hukuku, üye devletlerin ortak kurumlar aracılığıyla ürettiği ve ulusal hukuk düzenlerinin yanında yer alan kendine özgü bir hukuk düzenidir. Bu hukukun kaynağı yalnız devletler arası bir sözleşme değildir; Birlik kurumlarının kendi yetkileriyle çıkardığı bağlayıcı işlemler de bu düzenin parçasıdır. Kurucu antlaşmalar, Birliğin hangi alanlarda ve hangi usullerle hareket edebileceğini belirler.

AB hukukunu klasik milletlerarası hukuktan ayıran temel nokta, bireylerin bu hukuktan doğrudan haklar elde edebilmesi ve ulusal mahkemelerin bu hakları korumakla görevli olmasıdır. Divan içtihadında, Antlaşma'nın sıradan bir milletlerarası andlaşmadan farklı olarak kendi hukuk düzenini kurduğu ve bu düzenin üye devletlerin hukuk düzenlerinin ayrılmaz parçası hâline geldiği kabul edilmiştir. Bu nedenle AB hukuku, yalnız devletlerin birbirine karşı yükümlülüklerini değil, bireylerin devlete ve birbirine karşı konumunu da düzenler.

Başlangıç: Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu

Bütünleşme süreci, İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımına verilen siyasi bir yanıt olarak başlamıştır. 9 Mayıs 1950'de açıklanan Schuman Planı, kömür ve çelik sektörlerinin ortak bir yönetim altına alınmasını öngörüyordu. Bu tercih tesadüfi değildi: savaş sanayisinin hammaddesi olan bu iki sektörün ortak denetime bağlanması, bir devletin diğerine karşı silahlanmasını yapısal olarak zorlaştırmayı amaçlıyordu.

18 Nisan 1951'de altı kurucu ülke, Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu kuran antlaşmayı imzalamış; Topluluk 1952'de fiilen kurulmuştur. Bu ilk deneyim, sonraki antlaşmalara iki kalıcı fikir bırakmıştır: belirli bir alanda ortak yetki kurmak ve bu yetkiyi ulusal denetimin dışında çalışan ortak kurumlar eliyle kullanmak. Bugünkü Komisyon ve Divan gibi kurumların kökleri bu ilk Topluluk düzenine uzanır.

Roma Antlaşmaları ve ortak pazar fikri

25 Mart 1957'de imzalanan Roma Antlaşmaları, işbirliğini kömür ve çelikten ekonominin bütününe taşımıştır. Bu antlaşmalarla Avrupa Ekonomik Topluluğu ile Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu kurulmuş, her iki yapı 1 Ocak 1958'de yürürlüğe girmiştir. AET'nin temel amacı, üye devletler arasında mal, kişi, hizmet ve sermaye dolaşımının önündeki engellerin kaldırıldığı bir ortak pazar kurmaktı.

Ortak pazar tasarımı, AB hukukunun bugünkü karakterini belirlemiştir. Ekonomik bütünleşme, üye devletlerin kendi mevzuatlarını uyumlaştırmasını gerektirdiği için Topluluk kurumlarına düzenleme yetkisi verilmiş; bu yetkinin kullanılması da yargısal denetime bağlanmıştır. Böylece ekonomik hedefler ile hukuk devleti ilkesi aynı mimaride birleşmiştir.

Maastricht: Birlik adı ve yeni politika alanları

7 Şubat 1992'de imzalanan Maastricht Antlaşması, Avrupa Birliği adını resmen kurmuş ve 1 Kasım 1993'te yürürlüğe girmiştir. Antlaşma, tek para birimine geçiş için kurallar koymuş; dış ve güvenlik politikası ile adalet ve içişlerinde işbirliği gibi yeni alanları bütünleşme sürecine dâhil etmiştir. Aynı dönemde, 1 Ocak 1993'te tek pazar hayata geçmiştir.

Maastricht ile birlikte Topluluk hukuku, ağırlıklı olarak ekonomik bir projeden siyasi bir birliğe doğru genişlemiştir. Bu genişleme, hukuk açısından önemli bir soruyu gündeme getirmiştir: Ekonomik bütünleşme için kurulmuş kurumlar ve usuller, temel haklar ve dış politika gibi alanlarda da kullanılabilir mi? Lizbon Antlaşması'na uzanan tartışmanın merkezinde bu soru yer alır.

Lizbon: bugünkü hukuki mimari

13 Aralık 2007'de imzalanan Lizbon Antlaşması, 1 Aralık 2009'da yürürlüğe girmiştir. Antlaşma önceki antlaşmaları tadil etmiş; Birliğin demokratik işleyişini, kurumların etkinliğini ve şeffaflığını güçlendirmeyi hedeflemiştir. Lizbon sonrası yapıda Avrupa Birliği Antlaşması (TEU) ile Avrupa Birliği'nin İşleyişine İlişkin Antlaşma (TFEU) birlikte kurucu antlaşmaları oluşturur ve iki antlaşma aynı hukuki değere sahiptir.

Bu dönüşümün en somut sonucu, Birliğin tek bir tüzel kişiliğe sahip olması ve eski Topluluk yapısının Birlik içinde erimesidir. Lizbon ayrıca Temel Haklar Şartı'na antlaşmalarla aynı hukuki değeri tanımış, ulusal parlamentoların yerindelik denetimine katılımını düzenlemiş ve Birlikten ayrılma usulünü açıkça hükme bağlamıştır. Bugün AB hukuku okunurken TEU ile TFEU birlikte, bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Birliğin değerleri ve amaçları

Lizbon sonrası TEU, Birliğin dayandığı değerleri açıkça sayar: insan onuruna saygı, özgürlük, demokrasi, eşitlik, hukuk devleti ve azınlıklara mensup kişilerin hakları dâhil insan haklarına saygı. Bu değerlerin üye devletlerde ortak olduğu ve çoğulculuk, ayrımcılık yapmama, hoşgörü, adalet, dayanışma ile kadın-erkek eşitliğinin hâkim olduğu bir toplumu varsaydığı belirtilir. Değerler, yalnız bir önsöz süsü değildir; Birliğin işleyişine ve üyelik koşullarına yön veren hukuki ölçütlerdir.

TEU m. 3 ise amaçları düzenler: barışı, değerleri ve halkların refahını geliştirmek; iç sınırların olmadığı bir özgürlük, güvenlik ve adalet alanı sunmak; iç pazarı kurmak; sürdürülebilir kalkınma, tam istihdam ve sosyal ilerleme için çalışmak; ekonomik ve parasal birliği kurmak. Birlik bu amaçları, kendisine antlaşmalarla verilen yetkilerle orantılı araçlarla izler. Amaçların genişliği, yetkilerin genişliği anlamına gelmez.

Yetki ilkeleri: verme, yerindelik ve orantılılık

Birliğin yetkileri sınırsız değildir. TEU m. 5'e göre Birlik yetkilerinin sınırları verme ilkesine (conferral) tabidir; yetkilerin kullanılması ise yerindelik ve orantılılık ilkeleriyle denetlenir. Verme ilkesi uyarınca Birlik, yalnız üye devletlerin antlaşmalarla kendisine verdiği yetkiler çerçevesinde ve antlaşmalarda öngörülen amaçları gerçekleştirmek için hareket edebilir. Antlaşmalarla verilmeyen yetkiler üye devletlerde kalır.

Yerindelik ilkesi, münhasır yetkiye girmeyen alanlarda Birliğin ancak önerilen eylemin amaçlarına üye devletler tarafından yeterince ulaşılamadığı ve ölçek veya etkileri nedeniyle Birlik düzeyinde daha iyi ulaşılabildiği ölçüde hareket edebilmesini ifade eder. Orantılılık ilkesi ise Birlik eyleminin içeriğinin ve biçiminin antlaşma amaçlarına ulaşmak için gerekli olanı aşmamasını gerektirir. Bu üç ilke, AB hukukunda yetki aşımı denetiminin temel ölçütleridir.

Ayrılma ve genişleme: Birliğin sınırları değişebilir

Lizbon Antlaşması, üyeliğin tek yönlü bir yol olmadığını açıkça kabul etmiştir. TEU m. 50 uyarınca her üye devlet kendi anayasal gereklerine uygun olarak Birlikten ayrılma kararı alabilir. Ayrılmak isteyen devlet niyetini Avrupa Zirvesi'ne bildirir; Birlik bu devletle, ayrılmanın düzenlemelerini ve gelecekteki ilişkinin çerçevesini belirleyen bir anlaşma müzakere eder ve akdeder. Antlaşmalar, ayrılma anlaşmasının yürürlüğe girdiği tarihten veya böyle bir anlaşma yoksa bildirimden iki yıl sonra o devlet bakımından uygulanmaz; süre oybirliğiyle uzatılabilir.

Genişleme de hukuki bir usule bağlanmıştır. Yeni bir devletin katılması, katılım anlaşmasıyla gerçekleşir ve bu anlaşma üye devletler ile aday devlet arasında imzalanır. Adaylık ve müzakere süreci siyasi değerlendirmeler içerse de hukuki sonuç doğuran işlem katılım anlaşmasıdır. Böylece Birliğin coğrafi ve siyasi sınırları, hukuken denetlenebilir işlemlerle değişir.

Kendine özgü hukuk düzeni ve Türkiye açısından anlamı

AB hukukunun tarihsel gelişimi, onu klasik milletlerarası hukuktan ayıran iki özelliği öne çıkarır: doğrudan etki ve üstünlük. Divan, Antlaşma'nın kendi hukuk düzenini yarattığını ve bu düzenin üye devletlerin hukuk düzenlerine entegre olduğunu; Antlaşma'dan doğan hukukun, niteliği gereği iç hukuk hükümleriyle bertaraf edilemeyeceğini kabul etmiştir. Bu içtihat, AB hukukunun anayasal karakterinin temelidir.

Türkiye Birliğe üye olmadığı için bu üstünlük ve doğrudan etki rejimi Türk hukuku bakımından doğrudan işlemez. Türkiye ile Birlik arasındaki ilişki, ortaklık hukuku ve Gümrük Birliği çerçevesinde yürür. Bununla birlikte AB hukuku, Türk hukukçusu için iki nedenle önemlidir: Birincisi, uyum mevzuatının kaynağıdır; ikincisi, hukuk devleti ve temel haklar alanında karşılaştırmalı bir ölçüt sunar. Anayasa'nın hukuk devleti ilkesi, bu karşılaştırmada doğal bir dayanak oluşturur.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.