AB Hukukunun Kaynakları

Birincil hukuk, ikincil hukuk, uluslararası andlaşmalar, genel ilkeler ve içtihat; tüzük, direktif ve kararın hukuki etkileri ile kaynaklar arasındaki ilişki bu konuda ele alınır.

Birincil hukuk: antlaşmalar ve Şart

AB hukukunun en üst katmanı birincil hukuktur. Bu katmanı Avrupa Birliği Antlaşması (TEU) ile Avrupa Birliği'nin İşleyişine İlişkin Antlaşma (TFEU) oluşturur. Lizbon sonrası düzenlemede iki antlaşma aynı hukuki değere sahiptir ve Birlik bu iki antlaşma üzerine kuruludur. Katılım antlaşmaları ile antlaşmalara ek protokoller de birincil hukuk içinde değerlendirilir.

Temel Haklar Şartı da antlaşmalarla aynı hukuki değere sahiptir. Ancak Şart, Birlik yetkilerini genişletmez; Şart'taki hak, özgürlük ve ilkeler, antlaşmalarda tanımlanan yetkilerin sınırları içinde uygulanır. Birincil hukuk, ikincil hukukun dayanağını ve sınırını oluşturur. Bir tüzük veya direktif, antlaşmalarda öngörülen bir yetkiye dayanmak ve o yetkinin sınırları içinde kalmak zorundadır.

İkincil hukuk: TFEU m. 288'in beş işlem türü

TFEU m. 288, Birliğin yetkilerini kullanmak için kabul ettiği işlem türlerini sayar: tüzükler, direktifler, kararlar, tavsiyeler ve görüşler. Tüzük genel uygulama alanına sahiptir; bütünüyle bağlayıcıdır ve tüm üye devletlerde doğrudan uygulanır. Direktif, ulaşılacak sonuç bakımından muhatap üye devletleri bağlar; biçim ve yöntem seçimini ulusal makamlara bırakır. Karar bütünüyle bağlayıcıdır; muhatabı belirtilmişse yalnız o muhatabı bağlar. Tavsiye ve görüşlerin bağlayıcı gücü yoktur.

Bu ayrım, AB hukukunda yöntem seçiminin hukuki sonucudur. Tüzük, ulusal hukuka aktarma işlemi gerektirmeden yürürlük kazanır. Direktif ise sonucu belirler, aracı üye devlete bırakır; bu nedenle uygulama süresi ve aktarma yükümlülüğü doğurur. Karar, birel veya genel olabilir; muhatabı bakımından doğrudan bağlayıcıdır. Tüzük, direktif ve karar bağlayıcı işlemlerdir; tavsiye ve görüş ise yönlendirici niteliktedir.

Direktifin aktarılması ve sonuç yükümlülüğü

Direktifin hukuki etkisi, ulaşılacak sonuç üzerinden kurulur. Üye devlet, direktifin öngördüğü sonucu kendi hukuk düzeninde gerçekleştirmekle yükümlüdür; bunun için kanun, yönetmelik veya idari düzenleme çıkarabilir. Biçim ve yöntem seçimi ulusal makamın takdirindedir. Ancak bu takdir, sonucun gerçekleştirilmesini geciktirme veya boşaltma yetkisi değildir.

Direktifin doğrudan etkisi ile aktarma yükümlülüğü farklı kavramlardır. Aktarma, direktifin ulusal hukuka kazandırılmasıdır; doğrudan etki ise belirli koşullarda bireylerin direktif hükümlerine dayanabilmesidir. Divan içtihadında, süresi geçmiş ve yeterince aktarılmamış bir direktifin belirli koşullarda devlete karşı ileri sürülebileceği kabul edilmiştir. Bu konu, üstünlük ve doğrudan etki başlığında ayrıca ele alınır.

Uluslararası andlaşmalar

Birlik, antlaşmaların öngördüğü veya Birliğin politika amaçlarından birine ulaşmak için gerekli olduğu hâllerde, bağlayıcı bir Birlik işlemi bunu öngördüğünde ya da ortak kuralları etkileyebileceği veya kapsamını değiştirebileceği durumlarda bir veya birden çok üçüncü ülke veya uluslararası örgütle anlaşma akdedebilir. Birlik tarafından akdedilen anlaşmalar, Birlik kurumları ve üye devletler bakımından bağlayıcıdır.

Bu hüküm, AB'nin uluslararası alanda tek sesle hareket edebilmesinin hukuki dayanağıdır. Birlik anlaşmaları, AB hukukunun bir parçası hâline gelir ve yorumlanırken antlaşmalarla uyumlu biçimde ele alınır. Ancak her uluslararası anlaşma otomatik olarak bireylere dava hakkı vermez; etki, anlaşmanın niteliğine ve hükümlerinin yeterince açık olup olmadığına bağlıdır.

Genel ilkeler ve temel haklar

AB hukukunun yazılı olmayan kaynakları arasında genel hukuk ilkeleri yer alır. Bu ilkeler, antlaşmalarda ve ikincil hukukta boşluk kaldığında yorum ve denetim ölçütü olarak işlev görür. Hukuk devleti, orantılılık, eşitlik, hukuki güvenlik, geriye yürümezlik ve temel haklara saygı bu ilkeler arasında sayılabilir. Divan, genel ilkeleri içtihat yoluyla geliştirmiştir.

Temel haklar bakımından TEU m. 6, üçlü bir yapı kurar. Birincisi, Şart'ın antlaşmalarla aynı hukuki değere sahip olmasıdır. İkincisi, Birliğin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne katılacağının öngörülmesidir. Üçüncüsü, AİHS ile üye devletlerin ortak anayasal geleneklerinden kaynaklanan temel hakların Birlik hukukunun genel ilkelerini oluşturmasıdır. Bu üçüncü katman, yazılı Şart'ın yanında yazılı olmayan bir koruma katmanı sağlar.

İçtihat: yorumun kaynağı

Divan kararları, AB hukukunun biçimsel anlamda bağlayıcı kaynağı olmasa da hukukun anlaşılmasında belirleyici role sahiptir. Divan, antlaşma hükümlerini yorumlar, ikincil hukukun geçerliliğini denetler ve ulusal mahkemelerin önüne gelen soruları yanıtlar. Ön karar usulü sayesinde AB hukukunun anlamı, üye devletlerde tek biçimde uygulanır.

İçtihat, bazı durumlarda yazılı metnin ötesine geçen ilkeler kurmuştur. Doğrudan etki ve üstünlük bu ilkelerin başında gelir. Divan ayrıca temel hakları genel ilke olarak tanımış ve Birlik işlemlerinin bu ilkelere uygunluğunu denetlemiştir. Bu nedenle AB hukuku okunurken yalnız mevzuat metni değil, o metnin Divan tarafından nasıl yorumlandığı da dikkate alınmalıdır.

Kaynaklar arasındaki ilişki ve çatışma

AB hukukunda kaynaklar arasında bir derecelenme vardır. Birincil hukuk, ikincil hukukun üstündedir; ikincil hukuk antlaşmalara aykırı olamaz. Birlik tarafından akdedilen uluslararası anlaşmalar da ikincil hukukun üstünde kabul edilir; ancak birincil hukuka aykırı olamaz. Genel ilkeler ve temel haklar, hem ikincil hukukun hem de Birlik işlemlerinin denetiminde ölçüt işlevi görür.

Bir çatışma ortaya çıktığında önce yorum yoluyla uyum aranır. Uyum mümkün değilse alt norm uygulanmaz. Bu sonuç, üstünlük ilkesinin Birlik içi görünümüdür. Ulusal hukukla çatışma ise farklı bir düzlemde, üstünlük ve doğrudan etki başlığında ele alınır. Kaynaklar arası ilişkiyi doğru kurmak, somut uyuşmazlıkta hangi hükmün uygulanacağını belirlemenin ilk adımıdır.

Yumuşak hukuk ve yönlendirici işlemler

Tavsiye ve görüşlerin bağlayıcı gücü yoktur; ancak bu, onların hukuken tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez. Yorumda, politika oluşturmada ve ulusal uygulamaların uyumlaştırılmasında yönlendirici işlev görebilirler. Komisyonun bazı duyuruları ve kılavuzları da yumuşak hukuk niteliğindedir; bağlayıcı olmasalar da idari uygulamada ve yargısal yorumda dikkate alınabilirler.

Yumuşak hukukun sınırı, bağlayıcı işlemlerin yerini alamamasıdır. Bir konuda tüzük veya direktif öngörülmüşse, yalnız tavsiye ile yetinmek aktarma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Öğrenci, bir metnin başlığına değil, TFEU m. 288'deki türüne ve metnin kendi ifadesine bakarak bağlayıcı olup olmadığını belirlemelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.