AB Kurumsal Yapı

Avrupa Birliği'nin yedi kurumu, bunların görev ve yetkileri, olağan yasama usulünde Parlamento ile Konsey'in rolü ve kurumlar arası dengenin hukuki denetimi bu konunun başlıca başlıklarıdır.

Kurumsal çerçevenin hukuki temeli

TEU m. 13, Birliğin kurumsal çerçevesini kurar. Bu çerçevenin amacı, Birliğin değerlerini geliştirmek, amaçlarını ilerletmek, kendisinin, vatandaşlarının ve üye devletlerin çıkarlarına hizmet etmek ve politikalarının tutarlılığını, etkinliğini ve sürekliliğini sağlamaktır. Aynı madde kurumları tek tek sayar: Avrupa Parlamentosu, Avrupa Zirvesi, Konsey, Avrupa Komisyonu, Avrupa Birliği Adalet Divanı, Avrupa Merkez Bankası ve Sayıştay.

Sayılan yedi kurumun her biri, antlaşmalarla kendisine verilen yetkilerin sınırları içinde ve antlaşmalarda öngörülen usul, koşul ve amaçlara uygun hareket eder. Kurumlar aralarında samimi işbirliği yaparlar. Bu iki cümle, AB hukukunda kurumsal denetimin anahtarını verir: Bir kurumun yetkisini aşması veya başka bir kurumun usulüne müdahale etmesi hukuka aykırılık oluşturabilir.

Avrupa Parlamentosu: temsil ve yasama

Avrupa Parlamentosu, Konsey ile birlikte yasama ve bütçe işlevlerini kullanır. Antlaşmalarda öngörüldüğü ölçüde siyasi denetim ve danışma işlevlerini yerine getirir ve Komisyon Başkanını seçer. Parlamento, Birlik vatandaşlarının temsilcilerinden oluşur. Üye sayısı Başkan hariç yedi yüz elliyi aşamaz; vatandaşların temsili azalan orantılılık esasına göre yapılır ve her üye devlet için asgari eşik altı, azami sınır doksan altı üyedir.

Parlamento üyeleri, beş yıllık bir dönem için doğrudan genel oyla, serbest ve gizli oylamayla seçilir. Parlamento Başkanını ve başkanlık divanını kendi üyeleri arasından seçer. Bu yapı, Birliğin demokratik meşruiyetini vatandaşlar üzerinden kurar; Konsey'in meşruiyeti ise üye devlet hükümetlerine dayanır. İki organın birlikte yasama yapması, bu iki meşruiyet kaynağını birleştirir.

Avrupa Zirvesi: siyasi yön belirleme

Avrupa Zirvesi, Birliğin gelişmesi için gerekli itici gücü sağlar ve genel siyasi yönleri ile öncelikleri belirler. Ancak yasama işlevi görmez. Bu ayrım önemlidir: Zirve siyasi yön belirler, yasama işlemini Parlamento ve Konsey yapar. Zirve, üye devletlerin devlet veya hükümet başkanları ile kendi Başkanı ve Komisyon Başkanından oluşur; Yüksek Temsilci de çalışmalarına katılır.

Zirve, Başkanı tarafından toplantıya çağrılır ve altı ayda iki kez toplanır. Gündemin gerektirdiği durumlarda üyeler bir bakanla, Komisyon Başkanı ise bir Komisyon üyesiyle temsil edilebilir. Antlaşmalarda aksi öngörülmedikçe Zirve kararları oybirliği ile alınır. Zirve Başkanı nitelikli çoğunlukla iki buçuk yıllık bir dönem için seçilir ve bir kez yeniden seçilebilir; Başkan ulusal bir görev üstlenemez.

Konsey: üye devletlerin sesi

Konsey, Avrupa Parlamentosu ile birlikte yasama ve bütçe işlevlerini kullanır; antlaşmalarda öngörüldüğü ölçüde politika oluşturma ve koordinasyon işlevlerini yerine getirir. Konsey, her üye devletin bakan düzeyinde bir temsilcisinden oluşur; bu temsilci ilgili hükümeti bağlayabilir ve oy kullanabilir. Antlaşmalarda aksi öngörülmedikçe Konsey nitelikli çoğunlukla karar verir.

Nitelikli çoğunluk, Konsey üyelerinin en az yüzde elli beşini ve Birlik nüfusunun en az yüzde altmış beşini temsil eden üye devletleri gerektirir; engelleyici azınlık en az dört Konsey üyesini içermelidir. Konsey farklı konfigürasyonlarda toplanır; Genel İşler Konseyi farklı konfigürasyonlar arasında tutarlılığı sağlar, Dış İlişkiler Konseyi ise Birliğin dış eylemini yürütür. Konsey, yasama tasarrufu üzerinde müzakere ve oylama yaptığında açık toplantı yapar.

Avrupa Komisyonu: gündem ve denetim

Komisyon, Birliğin genel çıkarını geliştirir ve bu amaçla gerekli girişimleri yapar. Antlaşmaların ve kurumların bunlara dayanarak kabul ettiği tedbirlerin uygulanmasını sağlar; Birlik hukukunun uygulanmasını Divanın denetimi altında gözetir. Bütçeyi uygular, programları yönetir ve antlaşmalarda öngörülen koordinasyon, yürütme ve yönetim işlevlerini yerine getirir.

Yasama işlemleri kural olarak yalnız Komisyonun önerisi üzerine kabul edilebilir. Bu tekel, Birliğin genel çıkarının yasama gündemine yansımasını amaçlar. Komisyonun görev süresi beş yıldır; üyeleri genel yetenekleri ve Avrupa bağlılıkları temelinde seçilir ve görevlerini tam bağımsızlık içinde yaparlar. Komisyon üyeleri hiçbir hükümetten veya başka bir kurumdan talimat istemez ve alamaz. Bu bağımsızlık, Komisyonun üye devletlere karşı ihlal usulü yürütebilmesinin de ön koşuludur.

Divan, Merkez Bankası ve Sayıştay

Avrupa Birliği Adalet Divanı, Adalet Divanı, Genel Mahkeme ve özel mahkemelerden oluşur. Antlaşmaların yorumlanmasında ve uygulanmasında hukuka uyulmasını sağlar. Üye devletler, Birlik hukukunun kapsadığı alanlarda etkili hukuki koruma sağlamaya yetecek yolları kurmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, Birlik düzeyindeki yargı korumasının ulusal düzeydeki tamamlayıcısıdır.

Avrupa Merkez Bankası ve Sayıştay da TEU m. 13'te sayılan kurumlardandır. Merkez Bankası para politikası alanında, Sayıştay ise Birliğin hesaplarının denetimi alanında görev yapar. Kurumsal yapıyı incelerken bu iki kurumun da antlaşmalarla sınırlı yetkilere sahip olduğunu ve yargısal denetime tabi işlemler üretebildiğini unutmamak gerekir.

Olağan yasama usulü nasıl işler?

TFEU m. 294, olağan yasama usulünü düzenler. Usul, Komisyonun Parlamento ve Konsey'e bir öneri sunmasıyla başlar. Parlamento birinci okumada kendi pozisyonunu kabul eder ve Konsey'e bildirir. Konsey bu pozisyonu onaylarsa tasarruf, Parlamentonun pozisyonuna uygun metinle kabul edilir. Konsey onaylamazsa kendi birinci okuma pozisyonunu kabul eder ve Parlamento'ya bildirir.

Bunu izleyen aşamada Parlamento, Konsey pozisyonunu üç ay içinde onaylayabilir veya karar almazsa tasarruf Konsey metniyle kabul edilmiş sayılır. Parlamento üyelerinin çoğunluğuyla Konsey pozisyonunu reddederse öneri kabul edilmemiş olur. Üyelerin çoğunluğuyla değişiklik önerirse metin Konsey'e ve Komisyon'a gönderilir; Komisyon değişiklikler hakkında görüş bildirir. Usul, iki yasama organı arasında uzlaşma arayışıyla ilerler; uzlaşma sağlanamazsa tasarruf kabul edilmez.

Kurumlar arası denge ve yargısal denetim

AB kurumsal yapısı, kurumların birbirini denetlediği bir denge üzerine kuruludur. Komisyonun yasama önerisi tekeli, Parlamento ile Konsey'in ortak yasama yetkisi ve Divanın hukuka uygunluk denetimi bu dengenin parçalarıdır. Bir kurum, başka bir kuruma antlaşmalarla verilmiş yetkiyi kullanamaz. Kurumlar arasındaki yetki uyuşmazlıkları da yargısal yolla çözülebilir.

Bu denge, yalnız kurumların kendi aralarında değil, Birlik ile üye devletler arasında da geçerlidir. TEU m. 13/2, her kurumun yetkilerinin sınırları içinde hareket etmesini emreder. Dolayısıyla bir tasarrufun yalnız içeriği değil, hangi kurum tarafından hangi usulle kabul edildiği de hukuka uygunluk denetiminin konusudur. Bu, AB hukukunun usulü maddi hukuk kadar ciddiye alan yapısını gösterir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.