AB Temel Haklar Hukuku
Temel Haklar Şartı'nın hukuki değeri, uygulama alanı, sınırlama rejimi, AİHS ile ilişkisi ve Birlik hukukunda etkili yargısal koruma.
Temel hakların antlaşmalardaki yeri
Avrupa Birliği hukukunda temel haklar, başlangıçta yargı kararlarıyla geliştirilen genel hukuk ilkeleri olarak korunmuştur. Lizbon Antlaşması ile bu koruma yazılı bir kaynağa kavuşmuştur. Birlik, 7 Aralık 2000 tarihli Temel Haklar Şartı'nda yer alan hak, özgürlük ve ilkeleri tanır; Şart, 12 Aralık 2007'de Strasbourg'da uyarlanmış hâliyle antlaşmalarla aynı hukuki değere sahiptir.
Birlik ayrıca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne katılmayı taahhüt etmiştir. Bu katılım, Birlik'in antlaşmalarda tanımlanan yetkilerini etkilemez. AİHS ile güvence altına alınan temel haklar ve üye devletlerin ortak anayasal geleneklerinden doğan haklar, Birlik hukukunun genel ilkelerini oluşturur. Böylece üç katmanlı bir koruma yapısı ortaya çıkar: Şart, AİHS ve ortak anayasal gelenekler.
Şart'ın Birlik yetkilerine etkisi
Şart'ın kabulü, Birlik'in yetkilerini genişletmez. Şart hükümleri, antlaşmalarda tanımlanan Birlik yetkilerini hiçbir biçimde genişletemez. Bu kural, üye devletlerin temel haklar alanındaki yetkilerinin korunması bakımından önemlidir.
Şart'taki hak, özgürlük ve ilkeler, Şart'ın yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin genel hükümlerine ve Şart'a ekli açıklamalara uygun olarak yorumlanır. Bu açıklamalar, hükümlerin kaynaklarını gösterdiği için yorumda yol gösterici işlev görür. Dolayısıyla Şart, yeni bir yetki alanı yaratmaz; var olan yetkilerin kullanımında temel hakları bağlayıcı bir ölçüt hâline getirir.
Şart'ın uygulama alanı
Şart hükümleri, subsidiyarlık ilkesine uygun olarak Birlik'in kurumlarına, organlarına, ofislerine ve ajanslarına yöneliktir. Üye devletlere ise yalnızca Birlik hukukunu uyguladıkları zaman yönelir. Bu nedenle Şart, üye devletlerin her türlü ulusal işlemine uygulanan genel bir haklar kataloğu değildir.
Şart, Birlik hukukunun uygulama alanını Birlik yetkilerinin ötesine genişletmez; Birlik için yeni bir yetki veya görev yaratmaz; antlaşmalarda tanımlanan yetki ve görevleri değiştirmez. Uygulama alanı sınırı, uygulamada en çok tartışılan konulardan biridir: Bir ulusal tedbirin Birlik hukukunu uygularken alınıp alınmadığı, Şart'ın uygulanıp uygulanmayacağını belirler.
Hakların sınırlanması
Şart'ta tanınan hak ve özgürlüklerin kullanılmasına yönelik her sınırlama kanunla öngörülmelidir ve bu hak ve özgürlüklerin özüne saygı göstermelidir. Orantılılık ilkesine tabi olarak sınırlamalar, yalnızca gerekli olduğunda ve Birlik tarafından tanınan genel yarara ilişkin amaçları gerçekten karşıladığında ya da başkalarının hak ve özgürlüklerini koruma ihtiyacı bulunduğunda yapılabilir.
Bu düzenleme, üç aşamalı bir denetim ölçütü kurar: yasal dayanak, hakların özüne saygı ve orantılılık. Sınırlama, meşru bir amaca hizmet etmeli ve bu amaca ulaşmak için gerekli olmalıdır. Ayrıca sınırlama, hakkın kullanılmasını fiilen imkânsız kılacak ölçüde ağır olamaz.
AİHS ile ilişki ve koruma düzeyi
Şart, AİHS ile güvence altına alınan haklara karşılık gelen haklar içerdiği ölçüde, bu hakların anlamı ve kapsamı AİHS'de öngörülen anlam ve kapsamla aynıdır. Ancak bu kural, Birlik hukukunun daha geniş koruma sağlamasını engellemez.
Şart'taki hiçbir hüküm, Birlik hukuku, uluslararası hukuk, Birlik'in veya tüm üye devletlerin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar ve üye devletlerin anayasaları tarafından kendi uygulama alanlarında tanınan insan hakları ve temel özgürlükleri sınırlandıracak veya olumsuz etkileyecek biçimde yorumlanamaz. Bu hüküm, Şart'ın bir tavan değil, asgari bir koruma zemini olduğunu gösterir.
İnsan onuru ve etkili başvuru hakkı
Şart'ın ilk maddesi insan onurunu düzenler: İnsan onuru dokunulmazdır, saygı görmeli ve korunmalıdır. İnsan onuru, diğer hakların yorumlanmasında referans noktası işlevi görür.
Şart, Birlik hukukuyla güvence altına alınan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkese, bu maddede öngörülen koşullara uygun olarak bir mahkeme önünde etkili başvuru hakkı tanır. Herkes, kanunla önceden kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde adil ve açık bir duruşma hakkına sahiptir. Herkesin danışılma, savunulma ve temsil edilme imkânı olmalıdır; yeterli kaynağı bulunmayanlara, adalete etkili erişimi sağlamak için gerekli olduğu ölçüde adli yardım sağlanır.
Birlik değerleri ve temel haklar
Birlik, insan onuruna saygı, özgürlük, demokrasi, eşitlik, hukuk devleti ve azınlıklara mensup kişilerin hakları dahil insan haklarına saygı değerleri üzerine kuruludur. Bu değerler, çoğulculuk, ayrımcılık yapmama, hoşgörü, adalet, dayanışma ve kadın-erkek eşitliğinin egemen olduğu bir toplumda tüm üye devletler için ortaktır.
Bu değerler, yalnız siyasi bir bildirge değil, hukuki bir ölçüttür. Bir üye devletin Birlik değerlerini ciddi biçimde ihlal etmesi hâlinde işletilecek usuller antlaşmalarda düzenlenmiştir. Temel haklar, bu nedenle Birlik'e katılımın ve üyeliğin sürdürülmesinin de koşulları arasında yer alır.
Değerlendirme: korumanın sınırları
AB temel haklar hukuku, ulusal anayasal korumanın yerini almaz; onu tamamlar. Şart'ın uygulama alanının Birlik hukukunun uygulanmasıyla sınırlı olması, ulusal mahkemelerin kendi anayasal haklarını uygulama yetkisini ortadan kaldırmaz.
Buna karşılık Birlik hukukunun uygulandığı alanlarda Şart, bağlayıcı bir denetim ölçütüdür. Bu ikili yapı, hem Birlik hukukunun etkililiğini hem de üye devletlerin anayasal kimliklerini korumayı amaçlar. Uygulamada en hassas soru, bir ulusal tedbirin gerçekten Birlik hukukunu uygulayıp uygulamadığıdır; bu sorunun cevabı, hangi koruma rejiminin devreye gireceğini belirler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.