AB Yargı Sistemi

Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın yapısı, üye devlet ihlal davaları, iptal davası, ön karar usulü ve etkili yargısal koruma ilkesi.

Yargı teşkilatı

Avrupa Birliği Adalet Divanı, Adalet Divanı, Genel Mahkeme ve özel mahkemelerden oluşur. Bu yapı, Birlik hukukunun yorumlanmasında ve uygulanmasında hukukun gözetilmesini sağlar. Üye devletler, Birlik hukukunun kapsadığı alanlarda etkili hukuki koruma sağlamaya yeterli başvuru yollarını oluşturur.

Adalet Divanı, her üye devletten bir hâkimden oluşur ve kendisine yardımcı olarak hukuk sözcüleri bulunur. Genel Mahkeme, her üye devletten en az bir hâkim içerir. Hâkimler ve hukuk sözcüleri, bağımsızlıkları kuşkuya yer bırakmayan ve antlaşmalarda öngörülen koşulları karşılayan kişiler arasından, üye devlet hükümetlerinin ortak mutabakatıyla altı yıl için atanır.

Divan'ın görevleri

Adalet Divanı, antlaşmalara uygun olarak üye devlet, kurum veya gerçek ya da tüzel kişi tarafından açılan davalara bakar; üye devlet mahkemelerinin veya tribunallerinin talebi üzerine Birlik hukukunun yorumu veya kurumların işlemlerinin geçerliliği hakkında ön karar verir; antlaşmalarda öngörülen diğer davalarda karar verir.

Bu görev dağılımı, Birlik hukukunun tek tip yorumlanmasını sağlamayı amaçlar. Ulusal mahkemeler Birlik hukukunu günlük olarak uygular; Adalet Divanı ise yorum birliğini ve hukuk birliğini gözetir. Bu iki düzey arasındaki işbirliği, AB yargı sisteminin ayırt edici özelliğidir.

Üye devletlerin ihlali: 258. madde

Komisyon, bir üye devletin antlaşmalardan doğan bir yükümlülüğünü yerine getirmediği görüşüne vardığında, ilgili devlete görüşlerini sunma imkânı verdikten sonra bu konuda gerekçeli görüş bildirir. İlgili devlet, Komisyon'un belirlediği süre içinde görüşe uymazsa Komisyon, konuyu Avrupa Birliği Adalet Divanı'na götürebilir.

Bu usul, Birlik hukukunun üye devletler tarafından uygulanmasını denetleyen temel mekanizmadır. İhlal, bir direktifin iç hukuka aktarılmaması, aykırı ulusal mevzuat veya idari uygulama biçiminde ortaya çıkabilir. Divan'ın kararı, ihlalin varlığını tespit eder.

Karara uyulmaması ve yaptırım

Divan, bir üye devletin antlaşmalardan doğan bir yükümlülüğünü yerine getirmediğini tespit ederse, ilgili devlet Divan kararına uymak için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Komisyon, ilgili devletin karara uymak için gerekli tedbirleri almadığı görüşüne varırsa, devlete görüşlerini sunma imkânı verdikten sonra davayı tekrar Divan'a götürebilir ve uygun gördüğü toplu ödeme veya ceza ödemesi tutarını belirtir.

Divan, ilgili devletin kararına uymadığını tespit ederse, devlete toplu ödeme veya ceza ödemesi yükleyebilir. Ayrıca Komisyon, bir direktifin bildirilmemesi nedeniyle 258. madde uyarınca dava açtığında, uygun gördüğü hâlde toplu ödeme veya ceza ödemesi tutarını belirtebilir; Divan ihlal tespit ederse, Komisyon'un belirttiği tutarı aşmayan bir yaptırım uygulayabilir. Bu mekanizma, kararların fiilen uygulanmasını sağlamayı amaçlar.

İptal davası

Adalet Divanı, yasama işlemlerinin, Konsey, Komisyon ve Avrupa Merkez Bankası işlemlerinin, tavsiye ve görüşler dışında, Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Konseyi'nin üçüncü kişiler bakımından hukuki etki doğurması amaçlanan işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetler. Birlik organları, ofisleri veya ajanslarının üçüncü kişiler bakımından hukuki etki doğurması amaçlanan işlemlerinin hukuka uygunluğunu da denetler.

Denetim sebepleri yetki yokluğu, esaslı usul gereğinin ihlali, antlaşmaların veya bunların uygulanmasına ilişkin herhangi bir hukuk kuralının ihlali ve yetkinin kötüye kullanılmasıdır. Gerçek veya tüzel kişiler, kendilerine hitap eden veya doğrudan ve bireysel olarak ilgilendiren işlemlere ve doğrudan ilgilendikleri ve uygulama tedbiri içermeyen düzenleyici işlemlere karşı, öngörülen koşullarla dava açabilir. Dava, işlemin yayımı, bildirimi veya öğrenildiği tarihten itibaren iki ay içinde açılmalıdır.

Ön karar usulü

Adalet Divanı, antlaşmaların yorumu ile Birlik kurumlarının, organlarının, ofislerinin veya ajanslarının işlemlerinin geçerliliği ve yorumu hakkında ön karar verme yetkisine sahiptir. Bu soru bir üye devlet mahkemesi veya tribunalinde ortaya çıktığında, mahkeme kararını verebilmek için gerekli görürse Divan'dan karar vermesini isteyebilir.

Kararlarına karşı ulusal hukukta yargısal bir başvuru yolu bulunmayan bir mahkemede bu soru ortaya çıkarsa, mahkeme konuyu Divan'a götürmek zorundadır. Ön karar usulü, ulusal mahkemeler ile Divan arasında işbirliği kurar; ulusal mahkeme uyuşmazlığın esasını çözer, Divan ise Birlik hukukunun yorumunu belirler. Böylece Birlik hukukunun tüm üye devletlerde aynı biçimde anlaşılması sağlanır.

Etkili yargısal koruma ilkesi

Üye devletler, Birlik hukukunun kapsadığı alanlarda etkili hukuki koruma sağlamaya yeterli başvuru yollarını oluşturur. Bu ilke, Birlik hukukundan doğan hakların ulusal mahkemeler önünde fiilen korunabilmesini gerektirir.

Etkili koruma, yalnız dava açma imkânı değil, etkili bir başvuru yolunun bulunması anlamına gelir. Usul kuralları ulusal hukuka göre belirlense de bu kurallar Birlik hukukundan doğan hakların kullanılmasını fiilen imkânsız veya aşırı derecede zorlaştıramaz. Bu nedenle ulusal usul özerkliği, Birlik hukukunun etkililiği ve eşdeğerlik ilkeleriyle sınırlıdır.

Değerlendirme

AB yargı sistemi, ulusal yargı düzenlerinin yerini almayan, onlarla işbirliği içinde çalışan bir yapıdır. Üye devlet ihlal davaları ve iptal davası Birlik hukukuna uygunluğu denetlerken, ön karar usulü yorum birliğini sağlar.

Bu yapının başarısı, ulusal mahkemelerin Birlik hukukunu uygulama ve gerektiğinde Divan'a başvurma istekliliğine bağlıdır. Etkili yargısal koruma ilkesi, bu işbirliğinin birey bakımından anlamlı olmasını sağlayan ölçüttür.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.