İç Pazar Hukukunun Temelleri
İç pazar kavramı, malların, işçilerin, yerleşme ve hizmetlerin serbest dolaşımı, miktar kısıtlamaları ve eş etkili tedbirler, haklı gerekçeler.
İç pazar kavramı
İç pazar, Birlik hukukunun ekonomik bütünleşme projesinin merkezindedir. Birlik, iç pazarın kurulması veya işleyişinin sağlanması amacıyla antlaşmaların ilgili hükümlerine uygun tedbirler alır. İç pazar, antlaşma hükümlerine uygun olarak mal, kişi, hizmet ve sermayenin serbest dolaşımının güvence altına alındığı, iç sınırları olmayan bir alanı ifade eder.
Tanım, dört serbestinin bir bütün olarak gerçekleşmesini gerektirir. Bu nedenle iç pazar hukuku, tek tek serbestileri düzenleyen hükümlerden ve bunların yorumundan oluşan bir bütün olarak okunmalıdır.
Malların serbest dolaşımı: miktar kısıtlamaları
Üye devletler arasında ithalata yönelik miktar kısıtlamaları ve eş etkili etkiye sahip tüm tedbirler yasaktır. İhracat bakımından da aynı yasak geçerlidir: İhracata yönelik miktar kısıtlamaları ve eş etkili tedbirler yasaktır.
Miktar kısıtlaması, ithalat veya ihracatın sayı ya da değer olarak sınırlandırılmasıdır. Eş etkili tedbir kavramı ise daha geniştir; doğrudan bir kota içermese bile ticaret hacmini azaltan veya engelleyen ulusal düzenlemeleri kapsar. Ürün standartları, etiketleme kuralları, lisanslama usulleri ve pazarlama düzenlemeleri bu kapsamda değerlendirilebilir.
Haklı gerekçeler
Malların serbest dolaşımı mutlak değildir. Antlaşma, 34 ve 35. maddelerin, kamu ahlakı, kamu düzeni veya kamu güvenliği; insan, hayvan veya bitki sağlığının ve yaşamının korunması; sanatsal, tarihi veya arkeolojik değere sahip ulusal hazinelerin korunması ya da sınai ve ticari mülkiyetin korunması gerekçeleriyle getirilen yasak veya kısıtlamaları engellemeyeceğini öngörür.
Ancak bu gerekçeler sınırsız kullanılamaz. Söz konusu yasak veya kısıtlamalar, üye devletler arasında keyfî bir ayrımcılık aracı veya gizli bir ticaret kısıtlaması oluşturamaz. Bu koşul, haklı gerekçe ile korumacılık arasındaki sınırı çizer.
İşçilerin serbest dolaşımı
Birlik içinde işçilerin serbest dolaşımı güvence altına alınmıştır. Bu serbest dolaşım, üye devletlerin işçileri arasında istihdam, ücret ve diğer çalışma ve istihdam koşulları bakımından vatandaşlığa dayalı her türlü ayrımcılığın kaldırılmasını gerektirir.
Serbest dolaşım, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı gerekçeleriyle haklı görülebilecek sınırlamalara tabi olarak şu hakları içerir: fiilen yapılmış iş tekliflerini kabul etme; bu amaçla üye devletlerin topraklarında serbestçe dolaşma; istihdam amacıyla bir üye devlette, o devletin vatandaşları için öngörülen istihdam hükümlerine uygun olarak kalma; istihdam edildikten sonra belirli koşullarla o üye devlette kalma. Bu hükümler kamu hizmetindeki istihdama uygulanmaz.
Yerleşme özgürlüğü
Yerleşme özgürlüğü, bir üye devletin vatandaşlarının başka bir üye devletin topraklarında yerleşmesine yönelik kısıtlamaların yasaklanmasını ifade eder. Bu yasak, herhangi bir üye devlette yerleşmiş vatandaşların ajans, şube veya bağlı şirket kurmasına yönelik kısıtlamalar için de geçerlidir.
Yerleşme özgürlüğü, serbest meslek sahibi olarak faaliyetlere başlama ve bunları sürdürme ile özellikle 54. maddenin ikinci paragrafı anlamında şirket veya firmalar kurma ve yönetme hakkını içerir. Bu hak, yerleşmenin gerçekleştiği ülkenin kendi vatandaşları için öngördüğü koşullar altında kullanılır. Yerleşme özgürlüğü, gerçek ve yerleşik bir ekonomik faaliyetin sürekli ve istikrarlı biçimde yürütülmesini gerektirdiği için hizmet sunumundan ayrılır.
Hizmet sunma özgürlüğü
Birlik içinde hizmet sunma özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar, hizmetin sunulacağı kişinin mensup olduğu devletten başka bir üye devlette yerleşmiş üye devlet vatandaşları bakımından yasaktır. Hizmet sunumu, geçici nitelikte bir ekonomik faaliyettir.
Birlik, olağan yasama usulüne uygun olarak, hizmet sunan ve Birlik içinde yerleşmiş üçüncü ülke vatandaşlarını da bu bölümün kapsamına alabilir. Hizmetlerin serbest dolaşımı, yerleşme özgürlüğüyle birlikte değerlendirildiğinde iç pazarın kişi hareketliliği ayağını tamamlar; aradaki temel fark, faaliyetin sürekliliği ve yerleşiklik unsurudur.
Ayrımcılık yasağı ve iç pazarın bütünlüğü
Antlaşmaların uygulama alanında ve içerdiği özel hükümlere halel getirmeksizin, vatandaşlığa dayalı her türlü ayrımcılık yasaktır. Avrupa Parlamentosu ve Konsey, olağan yasama usulüne uygun olarak bu ayrımcılığı yasaklamaya yönelik kurallar kabul edebilir.
Ayrımcılık yasağı, dört serbestinin ortak zeminini oluşturur. Malların, işçilerin, yerleşmenin ve hizmetlerin serbest dolaşımı, farklı üye devlet vatandaşları arasında eşit işlem yapılmasını gerektirir. Ancak eşitlik, her farklı muamelenin yasak olduğu anlamına gelmez; farklı muamelenin objektif bir gerekçeye dayanması hâlinde ayrımcılıktan söz edilmez.
Değerlendirme
İç pazar hukuku, negatif ve pozitif bütünleşmenin birlikte işlediği bir alandır. Yasaklar (miktar kısıtlamaları, ayrımcılık, engeller) negatif bütünleşmeyi; uyumlaştırma tedbirleri ve karşılıklı tanıma pozitif bütünleşmeyi oluşturur.
Bu yapıda üye devletlerin düzenleme yetkisi tamamen ortadan kalkmaz. Kamu yararı gerekçeleri, çevre ve tüketicinin korunması gibi meşru amaçlar, iç pazar kurallarıyla dengelenir. Bu denge, iç pazarın yalnız bir serbest ticaret alanı değil, ortak kurallara dayanan bir hukuk alanı olduğunu gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.