Üstünlük ve Doğrudan Etki

AB hukukunun üye devlet hukuku karşısındaki üstünlüğü, ulusal hâkimin çatışan hükmü uygulamama görevi ve bireylerin AB hukukundan doğrudan hak elde edebilmesi bu konunun merkezindedir.

Üstünlük ilkesi nedir?

Üstünlük ilkesi, AB hukuku ile üye devlet hukuku çatıştığında AB hukukunun uygulanmasını ifade eder. Bu ilke, AB hukukunun üye devlet hukukuna göre daha üstün bir kaynak olduğu anlamına gelmez; daha dar ve işlevsel bir sonuç doğurur: Çatışma hâlinde ulusal hüküm uygulanmaz, AB hukuku uygulanır. Üstünlük, AB hukukunun üye devletlerde tek biçimde uygulanmasını güvence altına alır.

Üstünlük ilkesi antlaşmalarda açık bir maddeyle düzenlenmemiştir. Divan, bu ilkeyi Birlik hukukunun kendine özgü niteliğinden çıkarmıştır. Söz konusu içtihat, Antlaşma'nın sıradan bir milletlerarası andlaşmadan farklı olarak kendi hukuk düzenini yarattığını ve bu düzenin üye devletlerin hukuk düzenlerine entegre olduğunu esas alır. Üstünlük, bu entegrasyonun zorunlu sonucudur.

Costa kararı: kendi hukuk düzeni ve iç hukuka üstünlük

Divan, Costa kararında üstünlüğün klasik gerekçesini kurmuştur. Antlaşma'nın, sıradan milletlerarası andlaşmalardan farklı olarak kendi hukuk düzenini yarattığı ve bu düzenin yürürlüğe girdiği anda üye devletlerin hukuk düzenlerinin ayrılmaz parçası hâline geldiği kabul edilmiştir. Üye devletlerin hukuk sistemlerine entegre olan bu düzen, devletlerin sonradan ve tek taraflı işlemleriyle bertaraf edilemez.

Kararın anahtar cümlesi, Antlaşma'dan doğan hukukun bağımsız bir kaynak olduğunu ve niteliği gereği iç hukuk hükümleriyle, nasıl kaleme alınmış olursa olsun, bertaraf edilemeyeceğini söyler. Bu gerekçe, üstünlüğün yalnız sonraki kanunlara karşı değil, genel olarak ulusal hukuk hükümlerine karşı işlemesinin temelini oluşturur.

Simmenthal: ulusal hâkimin uygulamama görevi

Üstünlük ilkesinin en somut sonucu, ulusal hâkimin görevidir. Divan, Simmenthal kararında, kendi yargı yetkisi içinde Birlik hukuku hükümlerini uygulamakla görevli bir ulusal mahkemenin bu hükümlere tam etki vermek zorunda olduğunu kabul etmiştir. Mahkeme, gerekirse kendiliğinden, çatışan ulusal mevzuat hükmünü uygulamaktan kaçınmalıdır; hüküm sonradan kabul edilmiş olsa bile bu böyledir.

Karar, ulusal hâkimin önce kanun değişikliğini veya anayasal iptal kararını beklemesini gerekli görmez. Hâkim, çatışmayı doğrudan kendisi çözer ve Birlik hukukunu uygular. Bu içtihat, üstünlüğü soyut bir ilke olmaktan çıkarıp günlük yargılama pratiğine taşır. Ayrıca ulusal usul kurallarının, Birlik hukukunun tam etkisini engelleyecek biçimde kullanılamayacağını gösterir.

Üstünlüğün kapsamı ve samimi işbirliği

Üstünlük, AB hukukunun bütün bağlayıcı kaynakları ile üye devlet hukukunun bütün düzeyleri arasındaki çatışmalarda gündeme gelir. Antlaşma hükümleri, tüzükler, doğrudan etkili direktif hükümleri ve kararlar bu kapsamdadır. Üye devletlerin, antlaşmalardan veya Birlik işlemlerinden doğan yükümlülükleri yerine getirmek için uygun her türlü genel veya özel tedbiri alması gerekir.

TEU m. 4/3, bu yükümlülüğü samimi işbirliği ilkesi içinde düzenler. Üye devletler Birlik görevlerinin yerine getirilmesini kolaylaştırmalı ve Birlik amaçlarının gerçekleşmesini tehlikeye atabilecek her türlü tedbirden kaçınmalıdır. Üstünlük ilkesi, bu yükümlülüğün yargısal görünümüdür. Ancak üstünlük, üye devletin anayasal kimliğine ve temel devlet işlevlerine saygı çerçevesinde işler; bu sınırlar da TEU m. 4'te düzenlenmiştir.

Doğrudan etki: bireyin AB hukukuna dayanması

Doğrudan etki, bireylerin AB hukuku hükümlerinden haklar elde edebilmesi ve bu hakları ulusal mahkemeler önünde ileri sürebilmesi anlamına gelir. Divan, Van Gend en Loos kararında, Antlaşma hükmünün doğrudan etki doğurduğunu ve ulusal mahkemelerin koruması gereken bireysel haklar yarattığını kabul etmiştir. Bu kabul, AB hukukunu birey düzeyinde etkili kılan adımdır.

Doğrudan etki, üstünlükten farklı bir kavramdır. Üstünlük çatışma hâlinde hangi hükmün uygulanacağını belirler; doğrudan etki ise bireyin o hükme dayanıp dayanamayacağını belirler. Bir hüküm üstün olabilir ama birey bakımından doğrudan etki doğurmayabilir. Bu nedenle iki kavram birlikte değerlendirilmeli, birbirine karıştırılmamalıdır.

Doğrudan etkinin ölçütleri

Divan içtihadında bir AB hukuku hükmünün doğrudan etki doğurması için bazı ölçütler aranır. Hüküm açık ve kesin olmalı; hiçbir koşula bağlı olmamalı; uygulanması için Birlik veya ulusal makamların ek bir takdir işlemine ihtiyaç duyulmamalıdır. Bu koşullar sağlandığında birey, hükmü ulusal mahkeme önünde dayanak olarak kullanabilir.

Bu ölçütler, özellikle direktifler bakımından önemlidir. Direktifin muhatabı üye devlettir ve kural olarak ulusal hukuka aktarılması gerekir. Aktarma yapılmamış veya yetersiz yapılmışsa, süresi geçmiş bir direktifin açık, kesin ve koşulsuz hükümleri belirli sınırlar içinde doğrudan etki doğurabilir. Ancak bu etki, direktifin niteliği gereği devlete karşı ileri sürülebilir; özel kişiler arasında geniş anlamda doğrudan etki kabul edilmez.

Dikey ve yatay etki ayrımı

Öğretide ve içtihatta doğrudan etki, dikey ve yatay etki olarak ayrılır. Dikey etki, bireyin AB hukuku hükmünü devlete karşı ileri sürmesidir. Yatay etki ise bireyin aynı hükmü başka bir özel kişiye karşı ileri sürmesidir. Antlaşma hükümleri ve tüzükler bakımından yatay etki mümkün olabilirken, aktarılmamış direktifler bakımından yatay etki kural olarak kabul edilmez.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: Birey, aktarılmamış bir direktife dayanarak devletten hak talep edebilir; ancak aynı direktife dayanarak özel bir işverene veya şirkete karşı talepte bulunamaz. Bu sınırlama, direktifin muhatabının devlet olmasından kaynaklanır. Uygulamada birey, özel kişiye karşı talebini aktarılmış ulusal hukuka, genel ilkelere veya dolaylı etki yoluyla yorumlamaya dayandırmalıdır.

Dolaylı etki ve devlet sorumluluğu

Doğrudan etkinin işlemediği durumlarda AB hukuku boşluk bırakmaz. Ulusal mahkeme, iç hukuku mümkün olduğu ölçüde AB hukukuna uygun biçimde yorumlamalıdır. Bu yaklaşım, öğretide dolaylı etki olarak adlandırılır. Dolaylı etki, ulusal hukukun AB hukukuna aykırı yorumlanmasını değil, uyumlu yorum seçenekleri arasından AB hukukuna en uygun olanın seçilmesini gerektirir.

Ayrıca üye devlet, AB hukukunu ihlal etmesi nedeniyle bireylere verdiği zararı tazmin etmekle yükümlü olabilir. Bu sorumluluk, özellikle direktifin aktarılmaması hâlinde gündeme gelir. Devlet sorumluluğu, doğrudan etkinin yerine geçen bir araç değil, onu tamamlayan bir güvencedir. Böylece birey, hakkını doğrudan kullanamasa bile zararının tazminini talep edebilir.

Türk hukuku bakımından anlamı

Üstünlük ve doğrudan etki, AB üyeliğinin hukuki sonuçlarıdır. Türkiye üye olmadığı için AB tüzükleri ve direktifleri Türk hukukunda kendiliğinden bu etkileri doğurmaz. Türk mahkemesi, bir AB tüzüğünü doğrudan uygulayarak çatışan Türk kanununu uygulamama yetkisine sahip değildir. Bu sonuç, üyelik ile ortaklık hukukunun farklı hukuki rejimler olduğunu gösterir.

Bununla birlikte Türk hukukunda andlaşmaların yeri ayrı bir tartışmadır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi hâlinde andlaşma hükümleri esas alınır. Bu kural, AB hukukunun üstünlüğünden farklı bir dayanağa sahiptir; ancak uygulamada benzer bir sonuç doğurabilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.