Borç Kavramı ve Borçlar Hukukunun Kaynakları
Borç, alacaklı ile borçlu arasında belirli bir edimin yerine getirilmesini konu alan hukuki ilişkidir. Bu bölüm borç ilişkisinin unsurlarını ve sözleşme, haksız fiil ile sebepsiz zenginleşmeden oluşan kaynaklarını tanıtır.
Borç ve borç ilişkisi
Borçlar hukukunun temel kavramı borçtur. En geniş anlamıyla borç, bir kişinin (borçlunun) diğer bir kişiye (alacaklıya) belirli bir davranışta bulunma veya bulunmama yükümlülüğüdür. Bu yükümlülüğün konusu edimdir; edim verme, yapma veya yapmama biçiminde olabilir. Borç ilişkisi ise yalnızca tek bir alacak hakkından ibaret değildir. Taraflar arasında doğan borç, borçlunun sorumluluğu, alacaklının talep yetkisi ve bazı durumlarda yenilik doğuran haklar bu ilişkinin bütününü oluşturur. Bu nedenle öğretide borç ile borç ilişkisi ayrımı yapılır: borç dar anlamda tek bir edimi, borç ilişkisi ise taraflar arasındaki hukuki bağı ifade eder.
Borç ilişkisinin tarafları belirli olmak zorundadır. Ancak tarafların kimliğinin başlangıçta bilinmesi şart değildir; devir ve halefiyet yoluyla taraf değişikliği mümkündür. Borcun kaynağı, ilişkinin hangi hukuki olguya dayandığını gösterir. Türk Borçlar Kanunu sistemi bakımından borcun üç temel kaynağı vardır: hukuki işlemler (özellikle sözleşme), haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme.
Sözleşme kaynağı
Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması açık veya örtülü olabilir. Kanun koyucu, sözleşmenin kuruluşunda iradelerin uyuşmasını yeterli görür; ancak bazı sözleşmeler için şekil şartı öngörülebilir. Sözleşmenin yorumunda tarafların yanlışlıkla kullandıkları sözcükler değil, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır. Bu kural, iradeyi üstün tutan ve tarafların gerçek amacını öne çıkaran bir yorum anlayışının ifadesidir.
Sözleşme özgürlüğü, tarafların sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilmelerini sağlar. Ancak bu özgürlük sınırsız değildir; emredici hükümler, ahlak, kamu düzeni, kişilik hakları ve imkânsızlık sözleşmenin geçerliliğini sınırlar. Dersin ilerleyen bölümlerinde bu sınırlar ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme
Haksız fiil, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi hâlinde zararın giderilmesi yükümlülüğünü doğurur. Kanunda bir fiili yasaklayan açık bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren kişi de zararı gidermekle yükümlüdür. Böylece kanun koyucu, zarar veren davranışın yalnızca yazılı bir yasağa aykırılığını değil, ahlaken kabul edilemezliğini de sorumluluk sebebi saymıştır.
Sebepsiz zenginleşme ise haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri verme yükümlülüğünü ifade eder. Sözleşme geçersiz olabilir, hiç gerçekleşmemiş olabilir veya sona ermiş olabilir; bu durumlarda malvarlığındaki kayma haklı bir sebebe dayanmadığı için geri verilmelidir. Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme, sözleşme dışı borç kaynakları olarak ayrı bölümlerde incelenir.
Borçlar hukukunun diğer dallarla ilişkisi ve temel işlevi
Borçlar hukuku, medeni hukukun bir alt dalıdır ve kişiler arasındaki malvarlığı ilişkilerinin büyük bölümünü düzenler. Ticaret hukuku, iş hukuku ve tüketici hukuku gibi özel alanlar kendi özel hükümlerini içermekle birlikte, boşluk hâlinde genel hükümlere döner. Bu nedenle borçlar hukuku genel hükümleri, özel hukukun ortak dili ve altyapısı işlevini görür.
Dersin temel işlevi, taraflar arasındaki edim ilişkisini güven içinde yürütmek ve borca aykırılık hâlinde alacaklının makul bir giderim elde etmesini sağlamaktır. Bu işlev yerine getirilirken iki ilke sürekli dengelenir: irade özgürlüğü ve hukuki güven. Sözleşme özgürlüğü tarafların kendi ilişkilerini düzenlemesine imkân verirken, emredici hükümler ve dürüstlük kuralı bu özgürlüğün zayıf taraf aleyhine araçsallaştırılmasını engeller.
Borçlar hukukunun kaynakları denildiğinde yalnızca yazılı kanun anlaşılmamalıdır. Kanunun yanında örf ve âdet hukuku, hâkimin hukuk yaratması ve öğreti ile yargı kararları da uygulamada yön gösterir. Ancak ders kapsamında her hukuki sonuç, öncelikle Türk Borçlar Kanunu'nun ilgili maddesine dayandırılacaktır. Kanun metninde boşluk bulunması hâlinde medeni hukukun genel ilkeleri ve dürüstlük kuralı devreye girer.
Borç ilişkisinin doğumu, değişmesi ve sona ermesi tek bir kalıba bağlı değildir. Taraflar açık bir sözleşme yapabilecekleri gibi, fiilî davranışlarıyla da borç altına girebilirler. Önemli olan, borcun hangi hukuki olguya dayandığının doğru teşhis edilmesidir. Çünkü uygulanacak hükümler, ispat yükü ve zamanaşımı rejimi büyük ölçüde borcun kaynağına göre belirlenir. Bu nedenle bir uyuşmazlıkta önce sözleşme, haksız fiil veya sebepsiz zenginleşme kaynaklarından hangisinin somut olaya uyduğu tespit edilmelidir.
Borçlar hukukunun yaptırım düzeni de bu çerçevede anlaşılmalıdır. Borca aykırılığın ilk ve doğal sonucu, alacaklının ifayı talep edebilmesidir. İfa artık mümkün değilse veya alacaklı ifadan vazgeçmişse tazminat istemi gündeme gelir. Bazı hâllerde alacaklı sözleşmeden dönme, fesih veya cezai şartın ifasını talep etme gibi ek imkânlara sahip olur. Bu yaptırımların hangisinin kullanılabileceği, borcun niteliğine, aykırılığın ağırlığına ve tarafların anlaşmasına göre belirlenir. Dolayısıyla borç kavramını öğrenirken yalnızca doğumu değil, ihlal hâlindeki sonuçları da birlikte düşünmek gerekir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.