Borca Aykırılık ve Borçlu Temerrüdü
Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlunun sorumluluğu doğar. İmkânsızlık, aşırı ifa güçlüğü ve temerrüt, borca aykırılığın başlıca görünüm biçimleridir; her biri farklı sonuçlara bağlanmıştır.
İfa engelleri ve imkânsızlık
Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Bu düzenleme, borca aykırılıkta kusur karinesine dayanan bir sorumluluk modeli kurar. Borçlu, kusursuzluğunu ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Sorumluluğun kapsamı, borcun niteliğine ve işin özel koşullarına göre belirlenir.
Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde imkânsızlık sebebiyle borçtan kurtulan borçlu, karşı taraftan aldığı edimi sebepsiz zenginleşme kurallarına göre geri vermekle yükümlüdür. Borcun ifası kısmen imkânsızlaşırsa borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; kısmi ifa imkânsızlığı önceden öngörülebiliyorsa karşı tarafın seçimlik hakları gündeme gelir.
Aşırı ifa güçlüğü
Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, dürüstlük kurallarına göre ifanın borçlu için çekilmez hâle gelmesine yol açacak biçimde değiştirirse, borçlu hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilir. Uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönebilir.
Aşırı ifa güçlüğü, sözleşmeye bağlılık ilkesinin katı biçimde uygulanmasının adaletsiz sonuçlar doğurduğu durumlar için bir düzeltme mekanizmasıdır. Ancak bu hükme dayanmak için değişen koşulların olağanüstü nitelikte olması, öngörülemez olması ve borçlunun kusurundan kaynaklanmaması gerekir. Olağan ekonomik dalgalanmalar veya iş riskinin tipik sonuçları kural olarak bu kapsamda değerlendirilmez. Hâkim, uyarlamada tarafların menfaat dengesini gözetir.
Borçlu temerrüdü ve sonuçları
Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmuşsa, borçlu bu günün geçmesiyle temerrüde düşer. Temerrüde düşen borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe borcun geç ifasından doğan zararı gidermekle yükümlüdür.
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri temerrüde düştüğünde diğeri, borcun ifası için uygun bir süre verebilir veya süre verilmesini hâkimden isteyebilir. Borçlunun içinde bulunduğu durumdan veya tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa ya da temerrüt sonucunda borcun ifası alacaklı için yararsız hâle gelmişse süre verilmesine gerek yoktur. Temerrüde düşen borçlu verilen süre içinde borcunu ifa etmezse alacaklı, her zaman borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir.
Sözleşmeden dönme ve tasfiye
Temerrüde düşen borçlu verilen süre içinde borcunu ifa etmemişse veya süre verilmesini gerektirmeyen bir durum söz konusuysa alacaklı, her zaman borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir. Dönme, sözleşmeyi geçmişe etkili olarak sona erdirir ve taraflar aldıklarını iade etmekle yükümlü olur. Dönme hakkının kullanılması, alacaklının ifadan vazgeçtiğini açıkça bildirmesine bağlıdır.
İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi sözleşmeyi feshederek sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir. Sürekli edimli sözleşmelerde fesih, dönmeden farklı olarak geleceğe etkili sonuç doğurur. Alacaklının seçimlik haklarını kullanırken süre verip vermemesi ve borçlunun tutumu, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.
Temerrüt hâlinde alacaklının faiz ve gecikme tazminatı talepleri, ifa talebiyle birlikte veya ondan bağımsız olarak değerlendirilebilir. Alacaklı ifayı kabul ederken gecikme tazminatına ilişkin haklarını saklı tutmalıdır; aksi hâlde sonradan bu talebi ileri sürmek güçleşebilir. Borçlunun temerrüdü, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklıya süre verme, ifa ve tazminat isteme ya da dönme gibi seçimlik haklar tanır.
Süre verilmesinin etkisiz olacağı hâller ile ifanın alacaklı için yararsız hâle geldiği durumlar, alacaklının derhal dönme hakkını kullanabilmesine imkân tanır. Bu istisnaların dar yorumlanması ve somut gerekçelerle ortaya konulması gerekir. Aksi hâlde borçluya tanınan ifa imkânı fiilen ortadan kaldırılmış olur.
Borca aykırılık, borçlunun ifa yükümlülüğünü hiç yerine getirmemesi, eksik veya geç yerine getirmesi ya da gereği gibi yerine getirmemesi biçiminde ortaya çıkabilir. Her görünüm biçiminin sonuçları farklıdır. İmkânsızlık borcu sona erdirebilirken, temerrüt borcun varlığını koruyarak alacaklıya ek talepler tanır. Bu ayrımın doğru yapılması, uygulanacak hükümlerin belirlenmesi bakımından zorunludur. Alacaklının bu hakları kullanırken borçluya tanınan imkânları gözetmesi, dürüstlük kuralının bir gereğidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.