Borcu Sona Erdiren Sebepler ve Takas

Borç; ifa, ibra, yenileme, birleşme, imkânsızlık ve takas gibi sebeplerle sona erer. Bu bölümde ifa dışındaki sona erme sebepleri, bunların bağlı haklara etkisi ve takasın koşulları ele alınır.

Bağlı hakların akıbeti ve ibra

Asıl borç ifa ya da diğer bir sebeple sona erdiği takdirde, rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi buna bağlı hak ve borçlar da sona ermiş olur. İşlemiş faizin ve ceza koşulunun istenebilmesi ise ayrıca değerlendirilir. Bu düzenleme, asıl borcun kaderine bağlı hakların kendiliğinden ortadan kalkması ilkesini yansıtır. Asıl borç sona erdiğinde güvence sağlayan hakların da sona ermesi, borçluyu gereksiz yere bağlı tutulmaktan kurtarır.

Borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca belli bir şekle bağlı tutulmuş olsa bile borç, tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir. İbra, alacaklının borçluyu borcundan kurtarma iradesini açıklamasıdır. İbra beyanının açık olması ve kime ilişkin olduğunun belirlenebilmesi gerekir; belirsiz bir açıklamanın ibra sayılıp sayılmayacağı yorumla çözülür.

Yenileme ve birleşme

Yeni bir borçla mevcut bir borcun sona erdirilmesi, ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle olur. Özellikle mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması veya yeni bir alacaklı ile borç ilişkisine girilmesi tek başına yenileme anlamına gelmez. Yenilemenin varlığı için eski borcun sona ermesi ve yerine geçerli bir yeni borcun doğması gerekir. Aksi hâlde eski borç varlığını sürdürür.

Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesiyle borç sona erer. Ancak üçüncü kişilerin alacak üzerinde önceden mevcut olan hakları birleşmeden etkilenmez. Birleşme, özellikle miras yoluyla alacağın borçluya geçmesi veya bir şirketin kendi alacağını devralması gibi durumlarda gündeme gelir. Birleşmenin geçmişe etkili olup olmadığı ve üçüncü kişilerin haklarının korunması, somut olayın koşullarına göre belirlenir.

Takas

İki kişi, karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer edimleri birbirine borçlu oldukları takdirde, her iki borç muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir. Takas, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir. Bu durumda her iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer.

Takas her alacak bakımından serbestçe kullanılamaz. Örneğin tevdi edilmiş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar, haksız fiilden doğan alacaklar ve kamu hukukundan doğan alacaklar gibi bazı alacaklar, takas hakkının doğumundan sonra ancak alacaklıların rızasıyla takas edilebilir. Borçlu takas hakkından önceden de feragat edebilir. Takasın koşullarının ve sınırlarının doğru belirlenmesi, alacaklının tahsil imkânını doğrudan etkiler.

İmkânsızlık ve borcun sona ermesi

Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. İmkânsızlık, ifa konusunun tamamen ortadan kalkması veya kişiye bağlı bir edimde borçlunun edimi artık yerine getirememesi biçiminde ortaya çıkabilir. Borcun ifası kısmen imkânsızlaşırsa borçlu yalnızca imkânsızlaşan kısımdan kurtulur; kalan kısım bakımından borç varlığını sürdürür.

İmkânsızlık borçlunun sorumlu tutulabileceği bir sebepten kaynaklanıyorsa borç sona ermez; borçlu tazminat ödemekle yükümlü olur. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmede taraflardan biri imkânsızlık nedeniyle borcundan kurtulursa, karşı taraftan aldığı edimi sebepsiz zenginleşme kurallarına göre iade eder. Bu ayrım, borcun sona ermesi ile borçlunun sorumluluğunun birbirine karıştırılmamasını gerektirir. Sona erme borcu ortadan kaldırırken, sorumluluk zararın giderilmesini gerektirir.

Cari hesap ilişkisinde çeşitli kalemlerin yalnızca hesaba kaydedilmiş olması borcun yenilendiği anlamına gelmez. Ancak hesabın kesilmiş ve hesap sonucunun diğer tarafça kabul edilmiş olması, borcun yenilendiği sonucunu doğurabilir. Bu nedenle cari hesap ilişkisinde hesap özetinin onaylanması, borcun hukuki niteliği bakımından önemli bir eşik oluşturur.

Borcu sona erdiren sebeplerin ortak sonucu, asıl borçla birlikte ona bağlı hakların da kural olarak sona ermesidir. Ancak işlemiş faiz, ceza koşulu ve üçüncü kişilerin hakları bakımından ayrı değerlendirme yapılır. Sona erme sebebinin türü, tarafların birbirine karşı iade yükümlülüklerinin kapsamını ve zamanaşımının başlangıcını etkiler. Bu nedenle borcun hangi sebeple sona erdiğinin açık biçimde belirlenmesi gerekir.

Borcu sona erdiren sebeplerin çoğu, tarafların iradesine veya borcun ifa edilemez hâle gelmesine dayanır. Sona ermenin hukuki sonuçları bakımından borcun doğumuna yol açan işlemin niteliği ve üçüncü kişilerin bu borç üzerindeki hakları dikkate alınır. Bu nedenle sona erme iddiasında bulunan taraf, hem sebebi hem de bu sebebin bağlı haklara etkisini somut olarak ortaya koymalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.