Haksız Fiil Sorumluluğu

Haksız fiil, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi hâlinde zararın giderilmesi yükümlülüğünü doğurur. Sorumluluğun unsurları, hukuka uygunluk nedenleri, tazminatın belirlenmesi ve zamanaşımı bu bölümde ele alınır.

Sorumluluğun unsurları

Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişi bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de zararı gidermekle yükümlüdür. Bu düzenleme, haksız fiil sorumluluğunun yalnızca açık bir yasağın ihlaline indirgenmemesini sağlar. Sorumluluğun doğması için fiil, hukuka aykırılık, zarar, illiyet bağı ve kusur unsurlarının birlikte bulunması gerekir.

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun biçimde belirler. Bu düzenleme, zararın hesabının güç olduğu hâllerde zarar görenin hukuki korunmasız kalmasını önler. Ancak zararın varlığı ve failin kusuru konusundaki temel ispat yükü zarar görende kalır.

Hukuka uygunluk nedenleri

Kanunun verdiği yetkiye dayanan ve bu yetkinin sınırları içinde kalan fiil, zarara yol açsa bile hukuka aykırı sayılmaz. Zarar görenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar, zarar verenin davranışının haklı savunma niteliği taşıması, yetkili kamu makamlarının müdahalesinin zamanında sağlanamayacak olması durumunda kişinin hakkını kendi gücüyle koruması veya zorunluluk hâllerinde de fiil hukuka aykırı sayılmaz.

Hukuka uygunluk nedenlerinin varlığı, fiilin haksız fiil olarak nitelendirilmesini engeller. Ancak bu nedenlerin sınırları dar yorumlanmalıdır. Örneğin zarar görenin rızası, kişinin üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği hukuki değerlere ilişkin olmalı ve ahlaka aykırı bir sonuç doğurmamalıdır. Haklı savunmada ise saldırının hâlen devam etmesi ve savunmanın saldırıyla orantılı olması gerekir. Zorunluluk hâlinde, tehlikenin ağırlığı ile verilen zarar arasında makul bir denge aranır.

Tazminat, müteselsil sorumluluk ve zamanaşımı

Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir. Zarara hafif kusuruyla sebep olan tazminat yükümlüsünün ödeme hâlinde yoksulluğa düşecek olması ve hakkaniyetin gerektirmesi de indirim sebebidir.

Birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden dolayı sorumlu oldukları takdirde haklarında müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümler uygulanır. Tazminatın müteselsil sorumlular arasında paylaştırılmasında bütün durum ve koşullar, özellikle her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğu göz önünde tutulur. Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğan tazminat isteminde bu daha uzun süre uygulanır.

Zarar kavramı ve tazminatın işlevi

Haksız fiilde zarar, malvarlığında irade dışı bir azalma biçiminde ortaya çıkabileceği gibi kişilik değerlerinin ihlali biçiminde de görülebilir. Maddi zarar, zarar görenin malvarlığı durumunun fiil hiç yapılmasaydı bulunacağı hâlle karşılaştırılmasıyla belirlenir. Manevi zarar ise kişilik değerlerinde meydana gelen ihlalin doğurduğu olumsuz sonuçlardır. Tazminatın temel işlevi, zarar görenin durumunu denkleştirmek; ona zarar verici fiilden önceki ekonomik ve kişisel bütünlüğüne mümkün olduğunca yaklaştırmaktır.

Zararın belirlenmesinde olayların olağan akışı ve zarar görenin aldığı önlemler dikkate alınır. Tazminatın kapsamı belirlenirken kusurun ağırlığı, tarafların ekonomik durumu ve hakkaniyet gözetilir. Haksız fiil sorumluluğu ile sözleşme sorumluluğu aynı olayda yarışabilir; zarar gören elverişli hukuki sebebe dayanabilir. Ancak aynı zararın iki kez tazmin edilmesi mümkün değildir. Bu nedenle hangi sorumluluk rejiminin uygulandığı, ispat yükü ve zamanaşımı bakımından ayrıca önem taşır.

Haksız fiil sorumluluğunda zararın kapsamı ile tazminatın miktarı birbirinden ayrılır. Önce hangi zararların giderileceği, ardından bu zararların parasal karşılığının ne olacağı belirlenir. Zarar görenin zararını azaltmak için makul önlemler alması beklenir; almaktan kaçındığı ölçüde zararın artan kısmı kendisine yüklenebilir. Bu ilke, tazminat hukukunda zarar görenin de sorumluluk taşıdığını gösterir.

Haksız fiil sorumluluğunun işlevi yalnızca zararı gidermek değildir; aynı zamanda kişilerin hukuka uygun davranmasını teşvik eden bir davranış standardı oluşturur. Bu standart, makul ve özenli bir kişinin benzer koşullarda göstereceği davranışa göre belirlenir. Özen yükümlülüğünün kapsamı, faaliyetin tehlikelilik derecesine ve zarar görenin korunma ihtiyacına göre genişleyebilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.