Temsil
Temsil, bir kişinin hukuki işlemi başkası adına ve hesabına yaparak sonuçlarını doğrudan o kişide doğurmasıdır. Temsil yetkisinin kapsamı, sona ermesi ve yetkisiz temsilin sonuçları bu bölümün temel konularıdır.
Temsilin unsurları ve türleri
Yetkili bir temsilci tarafından bir başkası adına ve hesabına yapılan hukuki işlemin sonuçları doğrudan doğruya temsil olunanı bağlar. Temsilden söz edebilmek için üç unsur gerekir: temsilcinin işlemi temsil olunan adına yapması, temsil yetkisinin bulunması ve işlemin hukuki işlem niteliğinde olması. Temsilci, işlemi yaparken bu sıfatını bildirmezse kural olarak işlemin sonuçları kendisine ait olur. Ancak karşı taraf bir temsil ilişkisinin varlığını durumdan çıkarıyor veya çıkarması gerekiyorsa ya da işlemi temsilci veya temsil olunandan biriyle yapması farksızsa sonuçlar doğrudan temsil olunana ait olur.
Temsil, irade beyanının doğrudan temsil olunan adına yapıldığı doğrudan temsil ve temsilcinin kendi adına hareket edip sonuçları sonradan devrettiği dolaylı temsil biçiminde görülebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun temsil hükümleri esas olarak doğrudan temsili düzenler. Temsil yetkisi kanundan, hâkim kararından veya hukuki işlemden doğabilir. Kanuni temsil, velayet ve vesayet gibi hallerde söz konusu olur; iradi temsil ise temsil olunanın tek taraflı yetki vermesiyle kurulur.
Yetkinin kapsamı, sınırlanması ve sona ermesi
Temsil yetkisinin içeriği ve derecesi, kamu hukukundan doğmuşsa ilgili yasal hükümlere; hukuki işlemden doğmuşsa o işleme göre belirlenir. Yetki üçüncü kişilere bildirilmişse içeriği ve derecesi bu bildirime göre belirlenir. Temsil olunan, hukuki işlemden doğan temsil yetkisini her zaman sınırlayabilir veya geri alabilir. Ancak hizmet, vekâlet veya ortaklık sözleşmelerinden doğabilecek haklar saklıdır; temsil olunan bu hakkından önceden feragat edemez.
Temsil olunan verdiği yetkiyi üçüncü kişilere açıkça veya dolaylı biçimde bildirmişse, yetkiyi tamamen veya kısmen geri aldığını onlara bildirmediği takdirde geri alma işlemini iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri süremez. Hukuki işlemden doğan temsil yetkisi, aksi kararlaştırılmadıkça veya işin özelliğinden anlaşılmadıkça temsil olunanın veya temsilcinin ölümü, gaipliğine karar verilmesi, fiil ehliyetini kaybetmesi veya iflas etmesi durumlarında sona erer. Temsilciye yetki belgesi verilmişse, yetki sona erdiğinde belgeyi geri vermekle yükümlüdür.
Yetkisiz temsil ve sonuçları
Bir kimse yetkisi olmadığı hâlde temsilci olarak hukuki işlem yaparsa, bu işlem ancak temsil olunan onadığı takdirde onu bağlar. Yetkisiz temsilcinin işlem yaptığı diğer taraf, temsil olunandan uygun bir süre içinde işlemi onayıp onamayacağını bildirmesini isteyebilir. Bu süre içinde işlem onanmazsa diğer taraf işlemle bağlı olmaktan kurtulur. Onama, geçmişe etkili olarak hukuki sonuç doğurur; böylece işlem baştan itibaren temsil olunan adına yapılmış sayılır.
Temsil olunanın açık veya örtülü olarak işlemi onamaması hâlinde, işlemin geçersiz olmasından doğan zararın giderilmesi yetkisiz temsilciden istenir. Yetkisiz temsilci, karşı tarafın iyiniyetli olup olmamasına göre farklı ölçülerde sorumlu tutulabilir. Temsil yetkisinin sona ermiş olduğunu bilmeyen temsilcinin yaptığı işlemler bakımından ise temsil olunan veya halefleri, temsilcinin iyi niyetini ve işlemin koşullarını dikkate alarak sorumluluktan kurtulabilir. Bu hükümler, üçüncü kişilerin temsil görünüşüne duyduğu güveni korumayı amaçlar.
Yetkinin kapsamının yorumu ve kötüye kullanım
Temsil yetkisinin kapsamı, yetki verenin iradesine ve işin niteliğine göre belirlenir. Kural, yetkinin dar yorumlanmasıdır; çünkü temsilci başkasının hukuk alanında tasarruf etmektedir. Taşınmaz satışı, kefalet ve bağışlama gibi özel önem taşıyan işlemler için genel yetki yeterli olmayabilir. Temsilci, yetkisini temsil olunanın menfaatine uygun kullanmakla yükümlüdür. Menfaat çatışması bulunan hâllerde yapılan işlem, dürüstlük kuralı ve iyiniyet ölçütleri çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.
Temsilcinin kendi kendisiyle işlem yapması, temsil olunanın menfaatini tehlikeye düşürüyorsa hukuka aykırılık tartışması gündeme gelir. Yetki belgesi, yetkinin kapsamını üçüncü kişilere gösteren bir ispat aracıdır ve yetki sona erdiğinde geri verilmelidir. Üçüncü kişinin yetki belgesine duyduğu güven, iyiniyetli olduğu ölçüde korunur. Ancak üçüncü kişinin belgenin içeriğini bilmesi veya bilmesi gerektiği hâllerde bu koruma sınırlanır.
Uygulamada temsil ilişkisinin varlığı çoğu zaman yetki belgesi, vekâletname veya önceki işlemlerden çıkarılan bir görünüşe dayanır. Bu görünüşe iyiniyetle güvenen üçüncü kişinin korunması, ticari hayatta güvenilirliği artırır. Ancak üçüncü kişinin basiretli bir tacir gibi davranması ve yetkinin kapsamını makul ölçüde araştırması beklenir. Temsilcinin yetkisini aşması hâlinde işlemin akıbeti, temsil olunanın onamasına ve karşı tarafın iyiniyetine göre belirlenir.
Temsil kurumunun işlevi, kişilerin hukuki işlemleri başkaları aracılığıyla ve daha geniş bir alanda yapabilmesini sağlamaktır. Bu işlev, temsilcinin yetkisinin sınırlarının açık biçimde belirlenmesini ve üçüncü kişilerin bu sınırları gözetmesini gerektirir. Yetki belgesinin kapsamı ile temsilcinin fiilen yaptığı işlem arasındaki uyumsuzluk, yetkisiz temsil hükümlerinin devreye girmesine yol açar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.