Zamanaşımı
Zamanaşımı, alacağın belirli bir süre içinde ileri sürülmemesi hâlinde borçluya def'i imkânı tanır. Süreler, başlangıcı, durması, kesilmesi ve zamanaşımından feragat bu bölümde ele alınır.
Süreler ve başlangıcı
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler ile belirli meslek gruplarının alacakları bakımından beş yıllık zamanaşımı uygulanır. Zamanaşımı süreleri kural olarak sözleşmeyle değiştirilemez. Bu düzenleme, alacaklı ile borçlu arasındaki güç dengesini ve hukuki güvenliği korumayı amaçlar.
Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar. Alacağın muaccel olmasının bir bildirime bağlı olduğu hâllerde zamanaşımı, bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar. Süreler hesaplanırken zamanaşımının başladığı gün sayılmaz ve zamanaşımı ancak sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşmiş olur. Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur.
Durma ve kesilme
Belirli hâllerde zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur. Velayet süresince çocukların ana ve babalarından olan alacakları, vesayet süresince vesayet altındaki kişilerin vasi ve kayyımdan olan alacakları gibi durumlar bu kapsamdadır. Hizmet ilişkisinden doğan alacaklarda da kanunun öngördüğü özel durma hâlleri bulunabilir. Durma, sürenin işlemesini geçici olarak engeller; durma sebebi ortadan kalkınca süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.
Borçlunun borcu ikrar etmesi, özellikle faiz ödemesi veya kısmen ifada bulunması ya da rehin vermesi veya kefil göstermesi hâlinde zamanaşımı kesilir. Alacaklının dava veya def'i yoluyla hakkını ileri sürmesi de zamanaşımını keser. Kesilme hâlinde yeni bir süre işlemeye başlar; borç bir senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır. Zamanaşımı müteselsil borçlulardan veya bölünemeyen borcun borçlularından birine karşı kesilirse diğerlerine karşı da kesilmiş olur.
Zamanaşımından feragat ve ileri sürülmesi
Zamanaşımından önceden feragat edilemez. Müteselsil borçlulardan birinin feragat etmiş olması diğerlerine karşı ileri sürülemez. Bölünemez bir borcun borçlularından birinin feragatı da diğerleri bakımından sonuç doğurmaz. Feragatin ancak zamanaşımı gerçekleştikten sonra mümkün olması, borçlunun henüz doğmamış bir haktan vazgeçmesini önler.
Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. Zamanaşımı, borçlunun def'i niteliğinde bir savunmasıdır; borçlu bunu ileri sürmezse alacak hakkı dava yoluyla kullanılabilir. Zamanaşımına uğramış borcun ifa edilmesi hâlinde borçlu, kural olarak ödediğini geri isteyemez. Bu nedenle zamanaşımı, borcu kendiliğinden ortadan kaldırmaz; yalnızca borçluya ifadan kaçınma imkânı tanır.
Zamanaşımının borç ilişkisine etkisi
Zamanaşımı borcu kendiliğinden ortadan kaldırmaz; borçluya ifadan kaçınma imkânı veren bir def'i hakkı tanır. Borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürerse alacak dava yoluyla istenemez. Buna karşılık borç doğal borç olarak varlığını sürdürür. Bu nedenle borçlu, zamanaşımına uğramış borcunu ifa ederse kural olarak ödediğini geri isteyemez.
Zamanaşımı def'i alacağın esasına ilişkin savunmalardan farklıdır ve yargılamada ileri sürülmesi gerekir. Süre dolduktan sonra borçlunun borcu ikrar etmesi veya kısmen ifada bulunması yeni bir zamanaşımı süresi başlatmaz; ancak bu davranışın hukuki anlamı somut olaya göre değerlendirilir. Alacağın taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olması zamanaşımının işlemesine engel olmaz; bununla birlikte alacaklının rehinden alma yetkisi devam edebilir. Bu istisna, güvence altındaki alacaklının konumunu korur.
Zamanaşımının durması ile kesilmesi farklı sonuçlar doğurur. Durmada sürenin işlemesi geçici olarak engellenir ve sebep ortadan kalkınca süre kaldığı yerden işlemeye devam eder. Kesilmede ise daha önce işlemiş süre ortadan kalkar ve yeni bir süre baştan işlemeye başlar. Bu fark, özellikle uzun yargılamalar ve borçlunun ikrarı gibi durumlarda alacağın akıbetini belirler.
Sürelerin hesabında zamanaşımının başladığı gün sayılmaz ve sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçerse zamanaşımı gerçekleşir. Zamanaşımı süresinin dolması, alacağın varlığını ortadan kaldırmaz; yalnızca borçluya savunma imkânı verir. Bu nedenle alacaklı, süreyi kesen işlemleri belgelemeli ve borçlunun ikrarı, kısmi ödemesi gibi davranışları takip etmelidir.
Zamanaşımı kurumu, alacaklının hakkını makul bir süre içinde kullanmasını teşvik ederken borçluyu da uzun süre belirsiz bir borç yükü altında tutulmaktan korur. Bu denge, sürelerin kanunla belirlenmesi ve zamanaşımından önceden feragat edilememesiyle güvence altına alınmıştır. Zamanaşımının ileri sürülmesi borçlunun iradesine bırakılmış; hâkimin bunu kendiliğinden göz önüne alması yasaklanmıştır. Bu özellik, zamanaşımını borcun esasına ilişkin bir savunmadan çok borçlunun iradesine bağlı bir imkân hâline getirir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.