Alıcının Borçları ve Temerrüdü
Alıcının satış bedelini ödeme ve satılanı devralma borçlarını, bedelin muacceliyetini ve alıcı temerrüdünde satıcının haklarını açıklar.
Satış bedelini ödeme borcu
Alıcının ilk ve en önemli borcu, kararlaştırılan satış bedelini ödemektir. m. 232, alıcının satış sözleşmesinde kararlaştırılmış olduğu biçimde satış bedelini ödemek ve kendisine sunulan satılanı devralmakla yükümlü olduğunu belirtir. Bedelin para olarak ödenmesi esastır; satışın tanımındaki karşılık edim budur. Ödeme yeri ve zamanı öncelikle sözleşmeyle belirlenir. Sözleşmede hüküm yoksa kanunun genel hükümleri ve satışa özgü düzenlemeler uygulanır. Alıcı bedeli eksik öderse satıcı, ifanın tamamlanmasını isteyebilir; eksik ifa, kural olarak tam ifa hükmü doğurmaz. Bedelin taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa taksitle satış hükümleri devreye girer. Ödemenin banka yoluyla yapılması hâlinde ödeme anı ve hesaba geçme koşulları sözleşmede açıkça düzenlenmelidir. Bedelin yabancı para üzerinden kararlaştırılması hâlinde ödeme yeri, kuru ve olası kur farkının kimde kalacağı da ayrıca belirlenmelidir; aksi hâlde ifa güçleşir ve temerrüt tartışması doğar.
Satılanı devralma borcu
Alıcı yalnızca bedel ödemekle yükümlü değildir; kendisine usulüne uygun biçimde sunulan satılanı devralmak zorundadır. m. 232’ye göre aksine yerel âdet veya anlaşma yoksa satılanın hemen devralınması gerekir. Devralma borcu, satıcının teslim borcunun karşılığıdır ve satılanın korunması, depolanması gibi masrafların kimde kalacağını etkiler. Alıcı haklı bir sebep olmaksızın devralmaktan kaçınırsa temerrüde düşer. Devralma borcunun ihlali, satıcının zararının doğmasına yol açabilir. Ancak alıcı, satılanın sözleşmeye aykırı olduğunu veya satıcının borcunu gereği gibi ifa etmediğini ileri sürüyorsa, devralmadan kaçınmasının haklı olup olmadığı somut olaya göre değerlendirilir. Bu nedenle teslim sırasında tutanak tutulması ve ayıpların kayda geçirilmesi yararlıdır.
Bedelin muacceliyeti ve faiz
Satış bedelinin ne zaman ödenmesi gerektiği, alıcının temerrüdünün belirlenmesi bakımından kritiktir. m. 234’e göre aksine sözleşme yoksa satılan alıcının zilyetliğine girince satış bedeli muaccel olur. Bu kural, teslim ile ödemenin kural olarak aynı anda gerçekleşmesi düşüncesine dayanır. Kanun, bazı hâllerde ayrıca ihtara gerek olmaksızın satış bedeline faiz istenebileceğini öngörür: faiz istenebileceği konusunda bir teamül varsa, alıcı maldan ürün veya diğer verimler elde etme imkânına sahipse ya da belirli günün geçmesiyle temerrüdün gerçekleşmesi söz konusuysa. Bu düzenleme, ticari hayatta ödeme disiplinini sağlamaya yöneliktir. Sözleşmede vade açıkça belirlenmişse, o tarihin geçmesiyle alıcı temerrüde düşer. Vade kararlaştırılmamışsa satıcının ihtarı, temerrüdün doğması bakımından belirleyici olur. Faiz oranı öncelikle sözleşmeyle belirlenir; sözleşmede hüküm yoksa kanuni ölçütler uygulanır.
Alıcının temerrüdü ve satıcının dönme hakkı
Alıcı bedeli ödemede temerrüde düşerse satıcı, genel hükümlere göre ifa ve tazminat isteyebilir. Kanun ayrıca özel bir dönme hakkı tanır. m. 235’e göre satılanın ancak satış bedeli ödendikten sonra veya ödenme anında devredilmesi gereken durumlarda alıcı temerrüde düşerse satıcı, herhangi bir işlem gerekmeksizin satıştan dönebilir. Bu hakkını kullanmak isteyen satıcı, durumu gecikmeksizin alıcıya bildirmek zorundadır. Satılanın zilyetliği bedel ödenmeden alıcıya devredilmişse, satıcının dönme hakkını kullanarak satılanı geri alması, bu hakkın sözleşmede açıkça saklı tutulmasına bağlıdır. Bu ayrım, satıcının malı teslim ettikten sonra geri alma imkânını sınırlar. Dönme hakkının kullanılması, satıcının diğer taleplerini ortadan kaldırmaz. Dönme, satıcıya sözleşmeyi geriye etkili biçimde ortadan kaldırma imkânı verdiği için hakkın kullanılıp kullanılmadığı açık olmalıdır. Satıcı dilerse dönme yerine ifa ve tazminat yolunu seçebilir; bu seçimi makul sürede yapması beklenir. Dönme sonucunda satılanın iadesi ile ödenen bedelin iadesi karşılıklı olarak talep edilir.
Zararın hesaplanması
Alıcı temerrüde düşerse satıcı, bu yüzden uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir. m. 236, zararın nasıl hesaplanacağını somutlaştırır: satıcı, satış bedeli ile satılanın başkasına dürüstlük kurallarına uygun olarak satışından elde ettiği bedel arasındaki farka göre zararını isteyebilir. Satılan borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan mallardan ise satıcı, böyle bir satışa gerek kalmaksızın satış bedeli ile malın belirlenmiş ödeme günündeki fiyatı arasındaki farka göre zararın giderilmesini isteyebilir. Bu düzenleme, zararın soyut veya somut olarak hesaplanmasına imkân verir. Satıcı, zararın kapsamını ispatlamakla yükümlüdür; ancak piyasa fiyatı bulunan mallarda hesap kolaylaşır. Zararın giderilmesi, satıcının dönme hakkını kullanmasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Somut hesapta satıcı, yeniden satışın dürüstlük kurallarına uygun yapıldığını ve aradaki farkın gerçekten zararını yansıttığını ortaya koymalıdır. Soyut hesapta ise yeniden satış aranmaz; belirlenmiş ödeme günündeki fiyat ile satış bedeli arasındaki fark yeterlidir. Her iki yöntemde de satıcının bunu aşan ek zararları saklıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.