Özel Satış Türleri, Trampa ve Bağışlama

Örnek üzerine, beğenme koşuluyla, taksitle ve ön ödemeli taksitle satışı, açık artırmayı, trampa ve bağışlamayı açıklar.

Örnek üzerine satış

Satışta malın nitelikleri her zaman sözleşme metninde ayrıntılı biçimde tarif edilmez. m. 247, bu boşluğu örnek üzerine satış ile doldurur: taraflar, sözleşmenin konusu olan malın alıcıya veya üçüncü bir kişiye bırakılan bir örneğe ya da tespit ettikleri bir mala uygun olması üzerinde anlaşır. Burada belirleyici olan, örneğin kendisi değil, satılanın ona uygunluğudur. Örnek, tarafların elinde kalabilir veya bir üçüncü kişiye emanet edilebilir; önemli olan ileride karşılaştırma yapılabilmesidir. Uygulamada kumaş, halı, mermer, zeytinyağı gibi mallarda bu yöntem yaygındır. Örneğe uygunluk, ayıptan sorumluluğun ölçüsünü de belirler; satılan örnekten belirgin biçimde farklıysa ayıp gündeme gelir. Bu nedenle örneğin mühürlenmesi, numaralandırılması ve taraflarca tutanağa bağlanması ispat bakımından büyük kolaylık sağlar.

Beğenme koşuluyla satış

m. 249, beğenme koşuluyla satışı, alıcının satılanı deneyerek veya gözden geçirerek beğenmesi koşuluyla yapılan satış olarak tanımlar. Bu satışta alıcıya geniş bir serbesti tanınır: m. 250’ye göre alıcı, satılanı kabul etmekte veya hiçbir sebep göstermeksizin geri vermekte serbesttir. Satılan, alıcının zilyetliğine geçmiş olsa bile mülkiyet, beğenme koşulu gerçekleşinceye kadar satıcıda kalır. Böylece alıcı, malı deneme imkânı bulurken mülkiyet riski satıcıda kalır. Beğenme süresi sözleşmede belirlenmemişse, satılanın niteliğine göre makul bir süre esas alınır. Alıcının malı kullanması veya tahrip etmesi, beğenme hakkının kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir. Bu satış türü, özellikle deneme amacıyla teslim edilen taşınırlarda ve tüketiciye yönelik satışlarda pratik önem taşır.

Taksitle satış

m. 253’e göre taksitle satış, satıcının satılan taşınırı bedelin ödenmesinden önce alıcıya teslim etmeyi, alıcının da bedeli kısım kısım ödemeyi üstlendiği satıştır. Sözleşme yazılı şekilde yapılmadıkça geçerlidir; satıcının ticari faaliyeti kapsamında yapılan satışlarda sözleşmede taraflar, satışın konusu, peşin bedel, ilave bedel, toplam bedel, peşinat ve taksitler, geri alma hakkı gibi hususların yer alması gerekir. m. 255, alıcı bakımından sözleşmenin, imzalı nüshanın eline geçmesinden yedi gün sonra hüküm doğuracağını ve alıcının bu süre içinde iradesini geri alabileceğini öngörür; bu haktan önceden feragat edilemez. m. 256 ise peşinatın en az onda bir olmasını ve kalan bedelin kural olarak üç yıl içinde ödenmesini düzenler. Bu hükümler alıcıyı korumaya yöneliktir.

Ön ödemeli taksitle satış

Taksitle satışın tersine, ön ödemeli taksitle satışta mal bedeli tamamen ödenmeden alıcıya devredilmez. m. 264’e göre alıcı, taşınır bir malın satış bedelini önceden kısım kısım ödemeyi, satıcı ise bedelin tamamen ödenmesinden sonra satılanı alıcıya devretmeyi üstlenir. Sözleşme yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz ve sözleşmede taraflar, satışın konusu, toplam bedel, taksitlerin sayısı ve vadesi, taksitleri kabule yetkili banka, alıcının yedi gün içinde geri alma hakkı ile cayma hakkı ve cayma parası gibi hususlar belirtilir. Alıcı bedeli ödemeden malı teslim almadığı için risk dağılımı taksitle satıştan farklıdır. Ödemelerin banka aracılığıyla güvenceye bağlanması, alıcının birikimlerinin korunması bakımından önemlidir. Bu model, mobilya ve elektronik gibi dayanıklı tüketim mallarında sık görülür.

Açık artırma yoluyla satış

m. 274, açık artırma yoluyla satışı, yeri, zamanı ve koşulları önceden belirlenerek hazır olanlar arasından en yüksek bedeli öneren kişiyle yapılan satış olarak tanımlar. Sözleşme, kural olarak artırmayı yönetenin en yüksek bedeli önerene ihale etmesiyle kurulur (m. 275). Cebrî artırmada da satış, artırmayı yöneten memurun ihaleyi yapmasıyla kurulmuş olur. m. 276 uyarınca artırmaya katılan kişi, satış koşulları çerçevesinde önerisiyle bağlıdır; aksine koşul yoksa daha yüksek bir öneri yapılmasıyla bu bağlılık sona erer. Açık artırma, şeffaflık ve rekabet yoluyla en yüksek bedelin bulunmasını sağlar. Artırma koşullarının önceden ilan edilmesi, katılanların iradesini sağlıklı biçimde oluşturmasına hizmet eder. İhaleye fesat karıştırılması hâlinde ise satışın geçerliliği ve sorumluluk ayrıca değerlendirilir.

Trampa ve bağışlama

Satış dışında kalan iki temel sözleşme, mal değişimi ve bağışlamadır. m. 282’ye göre mal değişim (trampa) sözleşmesi, taraflardan birinin diğerine bir veya birden çok şeyin zilyetlik ve mülkiyetini, diğerinin de karşı edim olarak başka bir veya birden çok şeyin zilyetlik ve mülkiyetini devretmeyi üstlendiği sözleşmedir; kanun satış hükümlerinin trampaya da uygulanacağını belirtir. Bağışlama ise m. 285’te, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere malvarlığından bağışlanana karşılıksız olarak kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşme olarak tanımlanır. Bağışlama sözü vermenin geçerliliği yazılı şekle, taşınmaz bağışı sözünün geçerliliği resmî şekle bağlıdır (m. 288). Elden bağışlama ise taşınırın teslimiyle kurulur. Bu iki sözleşme, karşılıklılık unsurunun bulunup bulunmamasıyla birbirinden ayrılır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.