Eser Sözleşmesi

Eser sözleşmesinin tanımını, yüklenicinin borçlarını, ayıptan sorumluluğu ve seçimlik hakları, kabul ile zamanaşımını ve bedel rejimini açıklar.

Tanım, unsurlar ve benzer sözleşmelerden ayrım

m. 470’e göre eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, işsahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Eser, maddi bir varlık olabileceği gibi fikri bir çalışmanın ürünü de olabilir; belirli bir sonucun ortaya çıkarılması sözleşmenin çekirdeğini oluşturur. Bu yönüyle eser sözleşmesi, var olan bir şeyin devrini amaçlayan satıştan ve yalnızca emek sarfını konu alan hizmet sözleşmesinden ayrılır. Bir mobilya mağazasından hazır masa almak satıştır; ölçülere göre özel masa yaptırmak eser sözleşmesidir. Eser sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir ve iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir. Yüklenici, sonucu başarma yükünü üstlenir; bu nedenle sonucun gerçekleşmemesi kural olarak onun sorumluluğunu doğurur. Uygulamada inşaat, yazılım geliştirme, tadilat ve tasarım ilişkileri eser sözleşmesine tipik örneklerdir.

Özen borcu ve işin görülmesi

Yüklenici, üstlendiği edimleri işsahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır (m. 471). Özen borcunun ölçüsü belirlenirken, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranış esas alınır. Bu ölçüt, yüklenicinin bilgi ve deneyim düzeyine göre değişen sübjektif bir ölçüt değil, objektif bir meslek standardıdır. Yüklenici, eseri kural olarak doğrudan kendisi yapmak veya kendi yönetimi altında yaptırmakla yükümlüdür; ancak eserin meydana getirilmesinde kişisel özellikleri önem taşımıyorsa işi başkasına yaptırabilir. Aksine âdet veya anlaşma yoksa kullanılacak araç ve gereçleri kendisi sağlar. Yüklenicinin özen borcunu ihlal etmesi, ayıptan sorumluluğun yanı sıra genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu da doğurabilir. Bu nedenle işin kapsamı ve teknik ölçütler sözleşmede açık yazılmalıdır.

Malzeme ve bildirim yükümlülüğü

Eserin meydana getirilmesinde kullanılan malzemenin kim tarafından sağlandığı, sorumluluğun dağılımını belirler. m. 472’ye göre malzeme yüklenici tarafından sağlanmışsa yüklenici, bu malzemenin ayıplı olması yüzünden işsahibine karşı satıcı gibi sorumludur. Malzeme işsahibi tarafından sağlanmışsa yüklenici, onları gereken özeni göstererek kullanmak ve bundan dolayı hesap ve artanı geri vermekle yükümlüdür. Eser meydana getirilirken işsahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğu anlaşılırsa ya da eserin gereği gibi veya zamanında meydana getirilmesini tehlikeye düşürecek başka bir durum ortaya çıkarsa, yüklenici bu durumu hemen işsahibine bildirmek zorundadır; bildirmezse bundan doğacak sonuçlardan sorumlu olur. Bu bildirim borcu, işsahibinin müdahale ederek zararı önlemesine imkân tanır. Uygulamada malzeme teslim tutanakları ve numune kayıtları, sorumluluğun kime ait olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

İşe başlama, gecikme ve dönme

Yüklenicinin işe zamanında başlamaması, sözleşmeye aykırı olarak işi geciktirmesi ya da işsahibine yüklenemeyecek bir sebeple ortaya çıkan gecikme yüzünden işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, işsahibi teslim için belirlenen günü beklemek zorunda olmaksızın sözleşmeden dönebilir (m. 473). Bu hüküm, işsahibine erken müdahale imkânı tanır; gecikmenin kesinleşmesini beklemek zorunda değildir. Aynı madde, eserin yüklenicinin kusuru yüzünden ayıplı veya sözleşmeye aykırı olarak meydana getirileceğinin açıkça görülmesi hâlinde işsahibine ihtar hakkı verir: işsahibi uygun bir süre içinde ayıbın giderilmesini isteyebilir, aksi takdirde hasar ve masraflar kendisine ait olmak üzere onarımın veya işe devamın bir üçüncü kişiye verileceğini bildirebilir. Bu düzenek, ayıbın tamamlanmasını beklemeden önlenmesini sağlar. Dönme hakkının kullanılması, işsahibinin tazminat taleplerini ortadan kaldırmaz. Gecikmenin sebebi ve kapsamı, uyuşmazlıkta öncelikle ispatlanması gereken husustur.

Ayıptan sorumluluk ve seçimlik haklar

İşsahibi, eserin tesliminden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları varsa uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır (m. 474). Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun raporla belirlenmesini isteyebilir. m. 475’e göre eserdeki ayıp sebebiyle yüklenicinin sorumlu olduğu hâllerde işsahibi şu seçimlik haklardan birini kullanabilir: eser kullanılamayacak veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplıysa sözleşmeden dönme; eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim isteme; aşırı masraf gerektirmediği takdirde ücretsiz onarım. İşsahibinin genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır. Eser işsahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkı kullanılamaz. Ayıbın işsahibinin talimatından doğması hâlinde ise işsahibi bu hakları kullanamaz (m. 476).

Kabul, zamanaşımı ve ispat

Eserin açıkça veya örtülü olarak kabulünden sonra yüklenici her türlü sorumluluktan kurtulur; ancak onun tarafından kasten gizlenen ve usulüne göre gözden geçirme sırasında fark edilemeyecek ayıplar için sorumluluğu devam eder (m. 477). İşsahibi gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal ederse eseri kabul etmiş sayılır; ayıp sonradan ortaya çıkarsa gecikmeksizin durum yükleniciye bildirilmelidir. Zamanaşımı bakımından m. 478 özel süreler öngörür: ayıp sebebiyle açılacak davalar teslim tarihinden başlayarak taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yılın, taşınmaz yapılarda beş yılın, yüklenicinin ağır kusuru varsa yirmi yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Bu süreler, işsahibinin makul sürede harekete geçmesini sağlarken ağır kusurlu yükleniciyi korumaz. Uygulamada teslim tarihi, kabul tutanağı ve ayıp bildiriminin tarihi, dosyanın sonucunu belirleyen başlıca unsurlardır.

Bedel rejimi ve uyarlama

Eser sözleşmesinde bedel götürü veya değere göre belirlenebilir. m. 480’e göre bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür; eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirmiş olsa bile bedelin artırılmasını isteyemez. Ancak başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir; bu mümkün olmazsa sözleşmeden dönebilir. m. 481’e göre bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık olarak belirlenmişse, yapıldığı yer ve zamanda eserin değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir. Yaklaşık bedelin aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılırsa işsahibi sözleşmeden dönebilir (m. 482). İşsahibinin bedel ödeme borcu kural olarak eserin teslimi anında muaccel olur (m. 479).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.