Garanti Sözleşmesi ve Vekâletsiz İşgörme
Kefaletten farklı bir kişisel güvence olan garanti sözleşmesini, kanundaki şekil rejimini ve vekâletsiz işgörmenin taraflarının hak ve borçlarını açıklar.
Garanti sözleşmesi ve kefaletten ayrımı
Garanti sözleşmesi, garantörün alacaklıya karşı, üçüncü bir kişinin belirli bir davranışını veya belirli bir sonucun gerçekleşmesini bağımsız olarak üstlendiği sözleşmedir. Kefalette kefil, mevcut ve geçerli bir asıl borcun ifa edilmemesinin sonuçlarından sorumlu olur (m. 582); garanti ise asıl borçtan bağımsız bir yükümlülük doğurur. Bu bağımsızlık, garantörün asıl borçluya ait def'ileri ileri sürememesi sonucunu gündeme getirir. Uygulamada “garanti”, “teminat taahhüdü” veya “ödemeyi taahhüt” başlıklı belgeler çoğu zaman gerçekte kefalettir; sözleşmenin adı değil, içeriği belirleyicidir. Kanun koyucu bu suiistimali önlemek için m. 603 ile, gerçek kişilerin kişisel güvence vermesine ilişkin başka ad altındaki sözleşmelere de kefalet hükümlerinin uygulanacağını açıkça belirtmiştir. Bu nedenle tarafların seçtiği ad, hukuki nitelendirmeyi tek başına değiştirmez.
Şekil, ehliyet ve eşin rızası
m. 603 uyarınca kefaletin şekline, kefil olma ehliyetine ve eşin rızasına ilişkin hükümler, gerçek kişilerce kişisel güvence verilmesine ilişkin olarak başka ad altında yapılan sözleşmelere de uygulanır. Bunun pratik sonucu şudur: Gerçek kişi garantör de yazılı şekle, sorumlu olacağı azamî miktarın ve tarihin belirtilmesine, müteselsil sorumluluk varsa bunun kendi el yazısıyla gösterilmesine tabidir (m. 583). Aynı şekilde, eşlerden biri ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir (m. 584); bu kural garanti adı altında verilen kişisel güvencelerde de geçerlidir. Ticari işletme sahibi, şirket ortağı veya yöneticisi ile esnaf ve sanatkârların meslekî faaliyetleriyle ilgili güvencelerde eşin rızası aranmaz. Şekle aykırılık, güvenceyi geçersiz kılar; sonradan düzeltme kural olarak mümkün değildir.
Vekâletsiz işgörmenin tanımı ve unsurları
Vekâletsiz işgörme, bir kişinin vekâleti olmaksızın başkasının hesabına iş görmesidir. m. 526’ya göre vekâleti olmaksızın başkasının hesabına işgören, o işi sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak görmekle yükümlüdür. Kurumun üç unsuru vardır: başkasının hesabına iş görme, bu iş için vekâlet yetkisinin bulunmaması ve işin işsahibinin menfaatine yönelmesi. Vekâlet sözleşmesinden farklı olarak burada taraflar arasında önceden kurulmuş bir sözleşme yoktur; hukuki ilişki, işin fiilen görülmesiyle doğar. Sebepsiz zenginleşmeden farkı ise, işgörenin yalnızca malvarlığı kaymasını değil, bir işi görmeyi üstlenmesidir. Kanun, işgörenin işi görürken işsahibinin varsayılan iradesini esas alır; çünkü işsahibi gerçek iradesini açıklama imkânına sahip değildir.
İşgörenin sorumluluğu
Vekâletsiz işgören, işi görürken özen göstermekle yükümlüdür. m. 527’ye göre işgören her türlü ihmalinden sorumludur. Ancak işi, işsahibinin karşılaştığı zararı veya zarar tehlikesini gidermek üzere yapmışsa sorumluluğu daha hafif değerlendirilir; bu, yardım eden kişiyi teşvik eden bir düzenlemedir. İşgören, işsahibinin açıkça veya örtülü olarak yasaklamış olmasına karşın işi yapmışsa ve yasaklama hukuka veya ahlaka aykırı değilse, beklenmedik hâlden de sorumlu olur. İşgören, işi yapmamış olsaydı bile zararın beklenmedik hâl sonucunda gerçekleşeceğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur. m. 528 ayrıca ehliyetsiz işgöreni düzenler: sözleşme ehliyetinden yoksun işgören, yaptığı işlemden ancak zenginleştiği ölçüde veya iyiniyetli olmaksızın elinden çıkardığı zenginleşme miktarıyla sorumlu olur; haksız fiilden doğan daha kapsamlı sorumluluk saklıdır.
İşsahibinin masraf ve zarar borcu
İşsahibinin yükümlülükleri, işin kimin menfaatine yapıldığına göre belirlenir. m. 529’a göre işsahibi, işin kendi menfaatine yapılması hâlinde, işgörenin durumun gereğine göre zorunlu ve yararlı bulunan bütün masraflarını faiziyle ödemek, gördüğü iş dolayısıyla üstlendiği edimleri ifa etmek ve hâkimin takdir edeceği zararı gidermekle yükümlüdür. Bu hüküm, umulan sonuç gerçekleşmemiş olsa bile, işi yaparken gereken özeni göstermiş olan işgören hakkında da uygulanır; yani başarısızlık tek başına masraf talebini ortadan kaldırmaz. İşgören, yapmış olduğu giderleri alamadığı takdirde sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre ayırıp alma hakkına sahiptir. Bu düzenleme, işsahibinin menfaatine hareket eden kişinin masrafsız kalmasını önler ve dürüstlük kuralına uygun bir risk dağılımı sağlar.
Faydaların işsahibine geçmesi
İş, işsahibinin menfaatine yapılmamış olsa bile, onun işgörmeden doğan faydaları edinme hakkı vardır. m. 530’a göre işsahibi, kendi menfaatine yapılmamış olsa bile işgörmeden doğan faydaları edinebilir; ancak bu hâlde zenginleştiği ölçüde işgörenin masraflarını ödemek ve giriştiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür. Böylece kanun, fayda ile külfet arasında bir denge kurar: Faydayı alan işsahibi, karşılığında işgörenin yaptığı harcamaları zenginleşmesi oranında karşılar. Uygulamada bu hüküm, işsahibinin sonradan işi benimsemesi veya işin sonuçlarından yararlanması hâllerinde sıkça gündeme gelir. İşgörenin işi kötü niyetle veya işsahibinin açık yasağına rağmen yapması, fayda edinme hakkını ortadan kaldırmaz; ancak sorumluluk rejimi m. 527 uyarınca ağırlaşabilir. Bu iki hüküm birlikte okunduğunda, vekâletsiz işgörmenin hem işgöreni hem de işsahibini koruyan çift yönlü bir yapı olduğu görülür.
İşin uygun bulunması ve vekâlet hükümleri
m. 531’e göre işsahibi yapılan işi uygun bulmuşsa, artık vekâlet hükümleri uygulanır. Bu, kurumun en önemli dönüşüm noktasıdır: İşsahibi, kendiliğinden yapılan işi sonradan benimsediğinde, taraflar arasındaki ilişki baştan itibaren vekâlet sözleşmesine yaklaşır. Uygun bulma açık veya örtülü olabilir; işsahibinin işin sonuçlarını kullanması, masrafları ödemesi veya işgörene talimat vermesi örtülü kabulün göstergeleridir. Bu dönüşümün sonuçları önemlidir: Vekâlet hükümleri uygulandığında işgörenin sadakat ve özen yükümü, işsahibinin talimat verme yetkisi ve ücret talebi gibi konular vekâlet sözleşmesi rejimine göre çözülür. Uygun bulma yoksa m. 526 ilâ 530 arasındaki özel hükümler uygulanmaya devam eder. Öğretide bu düzenleme, kanunun vekâletsiz işgörmeyi “gecikmiş vekâlet” olarak gördüğünün kanıtı sayılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.